356 
ERNST MACH. 
is met de temperatuur, heeft geen zin. Wel kan men vragen of de 
uitzetting van kwik evenredig is met de temperaturen , bepaald met 
een luchtthermometer en of bij een gegeven warmtetoestand dezelfde 
temperatuur gevonden wordt bij het gebruik van thermometers, waarbij 
verschillende warmteverschijnselen als teekens voor de temperaturen 
aangenomen zijn. En dat is geenszins het geval. Strikt genomen be- 
hooren er evenveel temperaturen bij één bepaalden warmtetoestand , 
als er, bij gelijkstelling der beide vaste punten, thermometrische 
stoffen en teekens gebruikt zijn, om ze te bepalen ; maar zij verschillen 
onderling niet veel. De teekens, voor de temperaturen bij wetenschap- 
pelijk onderzoek in gebruik, zijn ontleend aan de volume-verandering 
van gassen bij constante drukking; of, wat vrij wel op hetzelfde 
neerkomt , op de drukverandering van gassen bij constant volume. 
Oppervlakkig zou men kunnen meenen , dat zulk een scherpe be- 
paling der natuurkundige begrippen meer waarde heeft uit een oog- 
punt van formeele logica dan van physica. Dit is echter niet het 
geval. Om met physische begrippen te kunnen werken , moet men 
de beteekenis er van helder inzien. Dit geldt zoowel voor den onder- 
zoeker , die wetenschap moet maken, als voor hem, die inzicht wil ver- 
krijgen in de bestaande wetenschap. Aanstonds blijkt dit reeds uit 
hetgeen mach over absolute temperatuur zegt. Zooals bekend is , komt 
men tot dit beginpunt van telling door de spankracht van een gas 
als temperatuurteeken te nemen en te bedenken , dat die spankracht 
voor eiken graad bij constant volume met Y 27 S van baar bedrag ver- 
meerderd of verminderd wordt Naar boven verkrijgt men, zooals het 
heet, een onbegrensde reeks van warmtetoestanden, maar naar beneden 
eindigt men bij — 273°. Bij dit punt zou dan , zoo heet het in sommige 
physische leerboeken, alle warmte ophouden en daarmede alle beweging 
der moleculen. Mach roept ons toe: bedenkt, dat het stelsel van 
teekens, dat gij voor de warmtetoestanden aangenomen hebt, niets 
beslist aangaande die warmtetoestanden zelf. Het onderhavige geval 
bewijst alleen, dat uw stelsel van teekens niet voor alle gevallen bruik- 
baar is. Of de warmtetoestanden zich naar boven en naar beneden al dan 
niet tot in het oneindige voortzetten , kan alleen de ervaring beslissen. 
Als gij een lichaam vondt in een toestand , waarin het aan geen enkel 
ander lichaam warmte kon mededeelen , dan kondt gij de temperatuur 
er van met recht het volstrekte nulpunt noemen. Nu zijn er tal van 
absolute nulpunten. Als gij van de uitzetting van kwik uitgaat, komt 
gij tot het absolute nulpunt — 5000. Is zulk een begripsanalyse 
