ERNST MACH. 
357 
niet begripsverheldering ? Wij weten dan ook, dat het zoogenaamde 
volstrekte nulpunt — 273° beteekenis heeft als beginpunt van tem- 
peratuurtelling, omdat dan volumina en temperaturen met elkander even- 
redig zijn en de wet van gay-lussac veel eenvoudiger geformuleerd 
kan worden. Mach versmaadt het gebruik van beelden en analogiën 
niet. Hij vergelijkt de temperatuur , om goed te laten uitkomen , dat 
het een niveau-begrip is, met watermassa’s op verschillende hoogten 
geplaatst en met potentiaal verschillen. Zulke verschillen loopen , als 
geen isolators het beletten, op vereffening uit, evenals die van tem- 
peratuur. 
Een ander hoofdbegrip der warmteleer is dat van warmtehoeveelheid. 
Hoeveelheden, verzamelingen van eenheden, kan men optellen, wat 
met intensiteiten, dus met temperaturen, niet het geval is. Mag 
men, vraagt mach, warmte als hoeveelheid behandelen? Wij slaan 
de physische leerboeken op en vinden voor de calorie opgegeven, dat 
het de warmtehoeveelheid is, noodig om 1 gr. water van 0° op 1° 
te verwarmen. 
Daar is , zegt mach , iets in , hetwelk uit een logisch oogpunt on- 
aangenaam aandoet. Het gedefinieerde begrip wordt als bekend aange- 
nomen. En wij gevoelen terstond hoe juist de kritiek van het positi- 
visme hier is. Dan voert mach ons weder rond in het verleden van de 
physica. Hij roept black voor ons op , die door zijn baanbrekende 
onderzoekingen over soortelijke warmte en smeltingswarmte de eerste 
wetenschappelijke grondslagen legde van de warmteleer. Black merkte 
op , dat het product van de massa van een bepaald lichaam en het aantal 
graden , dat het bij een bepaalden aanvoer van warmte in temperatuur 
toenam, constant was. Daar hij dichter dan wij bij de scholastiek stond , 
hypostaseerde hij dit product en gaf er den naam aan van warmtehoeveel- 
heid , het geheel als een stof beschouwende. Dat warmte evenals een stof 
van het ééne lichaam op het andere overvloeit, gaf voor ’t laatste gereede 
aanleiding. Laat men warmte van één lichaam overgaan op een ander 
van een andere soort, dan blijft het genoemde product niet constant , 
het wordt grooter of kleiner. Terwijl 1 gr. water van 0° vermengd 
met 1 gr. water van 100° 2 gr. water van 50° gaf, verkreeg men 
bij het samen voegen van 1 gr. water van 0° en 1 gr. kwik van 100° 
en van 1 gr. water van 100° en 1 gr. kwik van 0° resp. een massa 
van een temperatuur van 3°, 2 en van 97°. Hier scheen dus warmte 
verloren te gaan of gewonnen te worden. Black — hiermede den 
gewonen gang van zaken volgend — liet echter zijn begrip van warmte- 
