358 
ERNST MACH. 
hoeveelheid niet los , maar modificeerde het. Hij voegde aan het ge- 
noemde product voor elke bepaalde stof een factor toe, zoo groot, dat 
het product weder constant werd. Die factor, voor water = 1 ge- 
steld , noemde hij de soortelijke warmte der stof. Zij veranderde toe- 
vallig niet veel met de temperatuur , en alleen bij uitzettende gassen 
veel met den druk. Black bezat hieromtrent nog geen nauwkeurige 
gegevens. Black voerde ook het begrip latente smelting swarmte in. Dit 
was de hypostaseering van het product van de massa van een vaste stof 
en het aantal warmte-eenheden , noodig, om ze zonder verandering van 
temperatuur, vloeibaar te maken. Dit was een voor elk lichaam 
karakteristieke grootheid, die dan op de eenheid van massa betrokken 
werd. De stofvoorstelling eischte, dat die warmte slechts schijnbaar 
verdwenen was. Black achtte ze dan ook nog latent in de lichamen 
aanwezig en hij wees er op hoe zij bij het stollen onveranderd terug 
kwam. Dat was weder een scholastieke gedachte. De warmte kon 
beurtelings van een actueel in een potentieel bestaan overgaan. 
Mach wees er elders op, dat wij nog precies hetzelfde doen, als 
wij zuurstof nog in water aanwezig achten en vindt dit dan ook een 
meening , die een positivist niet mag deelen. Black goot nieuwen wijn 
in oude vaten ; de wijn was er in dit bijzonder geval niet minder 
om. De gedachte, dat het smelten van een hoeveelheid vaste stof 
aequivalent kon zijn met een verdwenen warmtehoeveelheid en te 
meten met warmtemaat, was uiterst vruchtbaar. 
Zij was de eerste stap op den weg , die leiden zou tot het meten 
van de meest verschillende toestanden der lichamen van beweging , 
van warmte, van electriciteit enz. met de gemeenschappelijke arbeidsmaat. 
Hetzelfde geldt mutatis mutandis voorde latente verdampingswarmte. 
Hiermede hebben wij verkort en met andere woorden mach’s gedachten- 
gang weergegeven in zake het begrip » warmtehoeveelheid”. Carnot, 
wiens studies over het perpetuum mobile en het dalen in temperatuur 
van een deel der warmte , die in machines arbeid verricht , den grond- 
slag gelegd hebben voor de mechanische theorie van de warmte , had 
nog de substantie-voorstelling van warmte als stof. Eigenaardig laat mach 
hier uitkomen hoe een hypothese — de genoemde stofvoorstelling , 
die buiten het bekende feitengebied gaat — een tijd lang de draag- 
ster kan wezen van nieuwe denkbeelden. De stofvoorstelling was 
black’s leidsvrouw bij de ontdekkingen. Men moet ook niet zeggen, 
dat zij vernietigd werd , toen men bemerkte , dat warmte en arbeid 
aequivalent waren en in elkander konden overgaan. Dit is 
