ERNST MACH. 
359 
alleen het geval voor hen , die het een uitgemaakte zaak achten , dat 
warmte een bewegingstoestand van stof en ether is. Voor mach, die 
dit niet aanneemt en die een aanschouwelijk beeld van het mechanisme 
der verschijnselen in het algemeen en op zich zelf geenszins be- 
geerlijk acht, is de stofvoorstelling bij de warmte alleen verlaten, 
omdat zij minder goed paste bij later ontdekte feiten ; omdat daarbij 
de analogie met een stof verloren ging. Toen joule had aangetoond, 
dat warmte ontstaan kan uit iets, dat geen warmte is, n.1. uit 
mechanisch arbeidsvermogen , en dat bij het verrichten van arbeid 
een deel der warmte als zoodanig verdwijnt, toen was de stofvoor- 
stelling niet meer bruikbaar en zou belemmerend gaan werken op 
den vooruitgang der wetenschap. De bewering, dat het bewijs ge- 
leverd is van de onstoffelijkheid der warmte, is een onjuistheid ; zij 
verraadt gebrek aan inzicht in de beteekenis en het gebruik der 
physische begrippen. 
Hoogst belangrijk en ongemeen zijn de kritische beschouwingen van 
mach over het beginsel der energie ; waar hij aantoont , dat dit beginsel 
behalve den experimenteelen ook een logischen wortel heeft en in het 
licht stelt , dat het uitsluiten van een perpetuum mobile op physisch 
gebied wel verwant doch niet identiek is met het energie-beginsel. 
Hij gaat niet zoover als ostwald , die de energie geheel substantieel 
opvat en zoo, terwijl hij het stof begrip bestrijdt, een nieuw sub- 
stantie-begrip invoert. Het gold hier , zegt mach , niet de ontdekking 
van nieuwe feiten, maar een nieuwe opvatting van reeds bekende. 
En hy herinnert aan copernicus, die ons geen nieuwe beweging aan 
den hemel leerde kennen , maar de bekende anders leerde opvatten. 
In zeer helderen en aantrekkelijken vorm geeft mach een historische 
behandeling van de leer van de warmte als arbeidsvermogen, waarbij 
fraaie portretten van joule, mayer en andere baanbrekers op dit 
gebied niet ontbreken. 
Wij willen nog de aandacht vestigen op enkele belangwekkende ge- 
deelten van het hoofdstuk, dat tot opschrift draagt: »Erweiterung 
des Carnot-Clausius’schen Satzes. Die Conformitat und die Unterschiede 
der Energiën. Die Grenzen des Energieprincipes.” Daarmede hopen 
wij genoeg gezegd te hebben, om mach’s »Principiën der Warme- 
lehre” in veler handen te brengen. 
Waarom bestaat er wel een mechanisch aequivalent van de warmte- 
hoeveelheid, doch niet van de hoeveelheid electriciteit ? Zulk een 
vraag is belangwekkend , en zal zeker niet door velen worden ge- 
