360 
ERNST MACH. 
daan. Men zou geneigd zijn hier een verschil in het wezen van 
warmte en electriciteit te zoeken. Mach laat ons zien , dat niet anders 
dan het toeval hier in het spel is. Het is een historische quaestie. 
Coulomb’s torsie-balans heeft vroeger (1785) haar intrede in de weten- 
schap gedaan dan de electrische luchtthermometer van riess (1838), 
die een maat geeft voor de warmte , ontstaan door ontlading van 
een Leidsche flesch. Dit is alles. In de torsie-balans van coulomb 
worden de krachten gemeten , die twee electrische geladen balletjes 
A en B op elkander uitoefenen. Laten A en B gelijknamig geladen 
zijn en een afstooting K op elkander uitoefenen. Raakt men nu B 
met een balletje C aan en bepaalt men nu de afstooting van B op A 
K en van C op A K\ dan blijkt K = K -f- K ' , als men den afstand 
der balletjes van elkander slechts steeds gelijk houdt. Meet men nu 
de electriciteit op de balletjes met het bedrag dier afstootingen als 
maat , dan verkrijgt zij het karakter van een hoeveelheid , die bij 
verdeeling over meerdere lichamen steeds een constante som oplevert 
en dan ligt het beeld van een stof voor de hand. De hoeveelheid 
electriciteit heeft dan echter een zeer verschillende arbeidswaarde 
naar den potentiaal , dien zij bezit ; evenals een massa water meer of 
minder arbeidsvermogen vertegenwoordigt , naarmate zij zich op grooter 
hoogte boven de aardoppervlakte bevindt De maat voor de massa wordt , 
zooals bekend is, aan de zwaartekracht ontleend. In den electrischen 
luchtthermometer van riess wordt electriciteit omgezet in warmte. 
Had men de electriciteit met dit toestel gemeten naar het aantal 
calorieën , dat een bepaalde lading bij de omzetting in warmte op- 
leverde , dan was de hoeveelheid electriciteit een arbeids groot- 
heid geworden en had evenals die der warmte een mechanisch 
aquivalent. Zoo zou , merkt mach eigenaardig op , ook de massa van 
water een bepaalde hoeveelheid energie vertegenwoordigen , als zij 
niet met de weegschaal maar met den watermolen gemeten werd. 
Welk een helder licht valt er met zulke beschouwingen op de beteekenis 
der natuurkundige begrippen ; hoe duidelijk wordt het , dat zij even- 
als woorden door het gebruik, dat er van gemaakt wordt, den ken- 
merkenden stempel ontvangen en voor het gebruik bestemd zijn , 
dat zij geen vertegenwoordigers zijn van realiteiten. En mach aarzelt 
niet om zelfs aan begrippen als kracht en stof geen andere beteekenis 
toe te kennen , dan die van namen voor een bepaalde wiskundige 
uitdrukking, zeer bruikbaar voor de beschrijving der verschijnselen 
en voor een groep van constant met elkander op dezelfde plaats 
