ERNST MACH. 
361 
optredende gewaarwordingen. Kracht is de naam voor het product van 
de verandering van een intensiteit (snelheid), d.i. van versnelling en de 
massa (mX a in ’t algemeen , voor de zwaartekracht m X g) en is dus 
analoog aan het bovengenoemde product van de verandering van de 
intensiteit der warmte (temperatuur) en de massa. Zulke uitdrukkin- 
gen en namen kunnen wij vormen in onbepaald aantal. Het is echter 
de vraag of zij een physische beteekenis hebben ; d . i . of zp bruikbaar 
zijn voor het quantitatief beschrijven der natuurverschijnselen. Mach 
wijst er ook op, dat zulke begrippen slechts gelden voor een be- 
paalde groep van feiten. Hij trekt daarbij weer op zijn origineele 
consequente wijze alle lijnen door. Het begrip energie heet van toe- 
passing te zijn op alle stoffelijke verschijnselen. Neen , zegt mach. 
Arbeidsvermogen, dat niet meer omgezet, niet meer voor het ver- 
richten van arbeid gebruikt kan worden , mag zijn naam niet meer 
dragen. Men is dan op een terrein gekomen , waar het begrip geen 
geldigheid meer heeft. 
Zoo ontwikkelt mach een modern substantie-begrip. Het oude, dat 
wortelt in de Grieksche Oudheid , was de uitdrukking voor een zelf- 
standig deel der werkelijkheid. De Buddhisten van het oude Indië , 
volstrekte idealisten , wilden van geen substanties weten. Heraclitus 
met zijn „alles vloeit” evenmin. 
Mach blijft in het veranderlijke en onbestendige, dat het kosmische 
proces ons vertoont, zoeken naar het blijvende en bestendige. Het 
laatste heeft echter nooit in volstrekten zin aanspraak op dien naam. 
Wij kunnen ons uit de verschijnselen begrippen vormen , die iets 
vertegenwoordigen , dat op een beperkt gebied van feiten een zekere 
mate van onveranderlijkheid en standvastigheid bezit. Dit is o.a. het 
geval met wat wij massa, hoeveelheid warmte, arbeidsvermogen noe- 
men en met meer van dien aard. Het spreekt van zelf, dat het al 
of niet constant blijven door de ervaring beoordeeld moet worden 
en dat het daarbij op de quantiteit , dus op wegen en meten aan- 
komt. De eenvoudigste uitkomst is het onveranderd blijven van een 
som ; het kan ook een betrekking tusschen gemeten grootheden zijn , 
die dezelfde blijft onder verschillende omstandigheden. Schijnbaar 
ongelijksoortige dingen kunnen de deelen van zulk een constante som 
zijn , als zij slechts meetbaar zijn met dezelfde maat en juist dit op- 
tellen van het ongelijksoortige maakt dingen over een ruim veld 
vergelijkbaar en geeft groote beteekenis aan het aldus opgevatte 
substantie-begrip. De bijvoeging , dat elk dier begrippen slechts een 
