362 
ERNST MACH. 
beperkt gebied heeft , sluit reeds elke gedachte aan een substantie 
in den scholastieken zin uit. De vorming er van heeft slechts betee- 
kenis als middel , om gemakkelijker de werkelijkheid te kunnen ordenen 
en overzien ; het is dus een quaestie van oeconomie van het denken. 
Het constant blijven van de som der krachten van een gegeven 
electrische lading suggereerde het substantie-begrip van » hoeveelheid 
electriciteit”. Black addeerde de warmte , die de temperatuur van 
een lichaam verhoogde, bij die , welke het deed smelten of verdampen , 
alles uitgedrukt in warmtemaat en verkreeg zoo op dit gebied een 
onveranderlijke hoeveelheid warmte. De wetten van gaï-lussac en boyle, 
betreffende de verandering van drukking en volume bij temperatuurs 
verhooging, kunnen in plaats van in den bekenden vorm P X V 
= C X T 9 ook aldus geschreven worden: log (P) -|- log (F) -f- log 
(T) — constante, waarin P de drukking, V het volume van het gas 
en T de absolute temperatuur er van voorstellen. En nu hebben wij 
weder een constante som. Op het gebeele gebied der natuurwetenschap 
— volgens mach met het oog hierop evenwel beperkt — geldt de 
onveranderlijkheid wat de quantiteit betreft van de energie bij voort- 
durend wisselende vormen. Hier worden meer dan ergens elders 
ongelijksoortige dingen bijeen gebracht en als gelijksoortige opgeteld, 
omdat zij als hoeveelheden allen uitgedrukt kunnen worden in de 
gemeenschappelijke arbeidsmaat. Het constant blijven dier som voor 
elk stelsel van stoffelijke massa’s , hoe groot ook genomen , mits vrij 
van invloeden van buiten , is de bekende eerste wet van het arbeids- 
vermogen. Getrouw aan zijn beginsel , dat een grondig en volkomen 
begrijpen der physische grondbegrippen zonder kennis van hun his- 
torische ontwikkeling onbereikbaar is , voert mach ons achtereenvol- 
gens carnot , mayer , helmholtz en joule voor oogen , den arbeid 
van deze mannen kritisch beschouwend in verband met het energie- 
begrip. Wij zien dan, dat carnot de warmte wel beschouwde als een 
middel tot het verrichten van arbeid , evenals water op hoog niveau , dat 
hij evenals het arbeid verrichtende water een deel der arbeidende warmte 
tot lager peil, d. i. hier tot lagere temperatuur, liet dalen, maar 
water en warmte daarbij in hoeveelheid even onveranderlijk achtte. 
Mach laat ons zien , dat eerst bij mayer het begrip arbeidsvermogen 
en warmte als een vorm er van in al zijn scherpte naar voren komt, 
hoe helmholtz het langs wiskundigen weg vindt en formuleert, hoe 
joule het experiment het beslissende woord laat spreken , hoe het 
begrip energie en de eerste wet in hun ver reikende beteekenis zich 
