ERNST MACH. 
363 
allengs ontwikkelden en zoo een onafzienbare reeks verschijnselen 
verbonden werden tot een constante som , een substantie-begrip 
opleverend weinig minder algemeen dan dat der materie. 
Ook de zoo belangrijke tweede wet van het arbeidsvermogen en 
het entropie-beginsel worden door mach op dezelfde breede kritische 
wijze behandeld. In het entropie-beginsel is het constant blijven van 
de som der gereduceerde warmte-hoeveelheden uitgesproken. 1 Het geldt 
echter alleen voor omkeerbare werkingen. Bij de niet omkeerbare , 
in één bepaalde richting verloopende processen , die de Natuur ons 
vertoont, tracht de entropie het grootst mogelijke bedrag te verkrijgen. 
Hoewel hier een maximum-functie geen substantie zijnde, bewijst zij 
door het streven naar een maximum met het oog op het voorspellen 
van den loop der processen groote diensten. 
Glashelder heeft mach in zijn werken , vooral in zijn Principiën der 
Warmelehre , zijn opvatting van den aard , het doel en de grenzen van 
de wetenschappelijke natuurverklaring uitgesproken. En al wenschen 
vele natuuronderzoekers minder steil positivistisch te wezen, in de 
practijk en wat de groote leidende beginselen betreft, staan allen 
aan zijn zijde. 
Indirekte beschrijvingen — atomenleer, ethertheorieën — wor- 
den gewaardeerd als hulpmiddelen bij het onderzoek , om ten slotte 
plaats te maken voor direkte beschrijving der verschijnselen met 
zoo algemeen mogelijke begrippen, uit die verschijnselen zelf gevormd. 
Hoewel prof. lorentz geenszins , zooals mach , kennis van een dieper 
liggend mechanisme der verschijnselen voor den mensch onbereikbaar 
acht en aan het bezit er van zelfs veel waarde zou hechten , heeft 
hij toegegeven , dat men met behulp van het beginsel der kleinste 
1 Onder gereduceerde warmtehoeveelheden verslaat men de hoeveelheden aangevoerde 
warmte gedeeld door de absolute temperaturen. Voor elk omkeerbaar kringproces is de 
algebraïsche som dier quotiënten gelijk nul. Veranderen de temperaturen onafgebroken , 
dan is die som wat men een integraal noemt. 
De historische behandeling der stof heeft bij groote voordeelen ook nadeelen. Men 
vergelijke daarom met het oog op de 2de wet, ook de voortreffelijke „Thermodynamik” 
van Planck , die de seherpste formuleering der wet terstond op den voorgrond stelt , 
haar karakter als ervaringswet doet uitkomen en minder juiste en minder algemeene 
formuleeringen kritiseert; o. a. die, welke haar het beginsel noemt van de dissipatie 
der energie en die volgens welke wel arbeid volledig in warmte , doch geen warmte 
volledig in arbeid omgezet kan worden ; dat bij de laatste omzetting altijd een andere 
hoeveelheid warmte als compensatie een verandering ondergaat, b. v. van hoogere tot 
lagere temperatuur overgaat. 
