164 
LICHTVERSCHIJNSELS IN DEN DAM PK KTNG . 
er op volgen, kunnen schoone schemerings verschijnselen opleveren. In 
April zullen zij het zeldzaamst zijn. 
Zooals reeds gezegd is , zullen wij ons niet in een theorie omtrent 
de schemering begeven ; alleen zij vermeld , dat deze reeds door den 
Arabischen astronoom alhazen is ontwikkeld en later door lambert 
en grunert uitgebreid. Zij berust op de terugkaatsing van het licht door 
den dampkring ; doch reeds bij de behandeling van de kleur des hemels 
heb ik er op gewezen , dat men hier meer aan buiging van het licht 
door de in de lucht zwevende deeltjes dan aan terugkaatsing moet denken. 
De vroegere sterrekundigen hebben aan de schemering zoozeer hunne 
opmerkzaamheid gewijd , omdat zij hoopten , hieruit de hoogte van 
den dampkring af te leiden ; doch deze pogingen hebben geen betrouw- 
bare uitkomsten opgeleverd. Al is het misschien mogelijk uit de scheme- 
ring iets omtrent deze hoogte bij benadering te vinden , dan is toch 
een grondige kennis en een volledige verklaring van de waargenomen 
verschijnselen daarvoor in de eerste plaats een vereischte. 
Men onderscheidt een burgerlijke en een astronomische schemering. 
De laatste wordt gerekend van het oogenblik , dat de zon ondergaat , 
totdat het laatste spoor van zonlicht aan de westerkim verdwijnt. 
De waarnemingen hebben ons geleerd, dat dan de zon zich 18° 
onder den horizon bevindt. Voordat de grens evenwel bereikt is, is 
het te donker geworden om nog eenig voorwerp duidelijk te onder- 
scheiden. Men is dan verplicht kunstlicht te ontsteken en op dit oogen- 
blik is de burgerlijke schemering geëindigd. Het hierboven opgegeven 
einde is natuurlijk zeer afhankelijk van het werk , dat men bij dit 
zwakke licht verrichten wil ; doch wij kunnen ons zeer goed bij bezold 
aansluiten , die voor het einde van de burgerljjke schemering het ver- 
dwijnen van het eerste purperlicht aanneemt. Uit zijne waarnemingen 
leidt hij af, dat de zon op dat oogenblik 6 tot 6 l / z graad onder den 
horizon staat. 
Om evenwel nauwkeurig te bepalen , bij welke standen van de zon 
de verschillende schemeringsverschijnselen optreden , zijn nog tal van 
metingen noodig; deze ontbreken op het oogenblik bijna geheel. Ook 
is het aantal waarnemingen tot nu toe te gering om te besluiten , hoe 
deze verschijnselen met den meteorologischen toestand der atmosfeer 
samenhangen. 
Op het einde van het jaar 1883 vertoonden, zooals waarschijnlijk 
nog velen zich herinneren , de schemeringsverschijnselen een buiten- 
