180 
DE DKIE AGGTtEGATIE-TOESTANDEN. 
Later werd zoowel door clausius als door j. Thomson , aangetoond , 
dat eene zoodanige verplaatsing van het smeltpunt van de onder- 
stellingen der mechanische warmte-theorie een noodzakelijk gevolg is. 
Het zal de opmerkzaamheid van onze lezers niet ontgaan zijn, dat 
wij , de abnormale uitzetting op het smeltpunt inleidende , de be- 
perkende woorden »in den regel” gebruikten. Daardoor zijn wij dan ook 
de opmerking voorkomen , die menigeen , dat lezende , uit eigen treurige 
ondervinding , dezen winter opgedaan , zou hebben gemaakt : dat water 
dan ten minste op den regel een uitzondering maakt. Water inderdaad , 
en het heeft deze eigenschap met een paar metalen , gietijzer en bis- 
muth , gemeen , zet zich uit als het bevriest , zooals zoo menige ge- 
broken karaf den eenigzins nadenkende kan geleerd hebben. 
Dat op deze wijze water van 0° C. , als het overgaat in ijs van 
dezelfde temperatuur , in volume toeneemt en dus specifiek lichter 
wordt , toont ons het op het water drijvende ijs daarenboven overtuigend. 
Van welke beteekenis deze bijzondere eigenschap is in de huishouding 
der natuur, valt in het oog. Water heeft, zooals men weet, nog deze 
bijzondere eigenschap daarbij , dat het op 4° C. zijn grootste dichtheid 
bereikt , dat dus , zoodra de temperatuur van de lucht beneden het 
vriespunt daalt, de eerste ijskorst, die het zou bedekken, niet tot den 
bodem zinken kan. Toch zou hierdoor alleen het diep doordringen 
van die korst niet volkomen verhoed zijn , indien niet bij het bevriezen 
zelf een uitzetting plaats had , daar in dat geval het ijs toch nog 
altijd in het bovenste water van 0° C. zinken zou. Nu dit wel zoo is, 
blijft de ijskorst zelfs op dit water drijven en vormt zij, dit doende, 
eene bedekking , die de vrije uitstraling van de onmiddellijk onder 
haar gelegen watervlakte belemmerende , de vorming van ijs tot op 
groote diepten en daarmede den ondergang van de in het water levende 
wezens aanmerkelijk tegengaat. 
Met deze tegen den algemeenen regel indruischende eigenschap van 
het water , gaat die andere gepaard , dat drukking het smeltpunt 
van het ijs nu ook niet hooger , maar lager plaatst. Het is al weder 
«j. Thomson, die uit de mechanische warmtetheorie de noodzakelijkheid 
van deze abnormale verplaatsing heeft afgeleid. Hij toonde aan , dat 
als men een groote drukking uitoefent op een mengsel van ijs en 
water , daardoor niet alleen beiden zullen worden saamgedrukt , maar 
dat terzelfder tijd een gedeelte van het ijs smelten moet. Wij zullen 
eerst later gelegenheid hebben op het belangrijke van deze omstandig- 
heid terug te komen. Nu zij nog alleen aangemerkt, dat de proef- 
