DE DRIE AGG REG ATI E-TOESTAN DEN . 
227 
vastgelegde warmte vrij gemaakt: »daar ik geloof dat de onderstel- 
ling van sir isaac newton , volgens welke de warmte bestaat in een 
inwendige beweging van de deeltjes der lichamen , de meest waar- 
schijnlijke is, verkies ik de uitdrukking » warmte wordt geboren/’ ” 
Zoo ontstonden er tegen het einde der vorige eeuw twee partijen , 
waarvan de eene zich hield op het standpunt van black , de andere 
door alle beschikbare middelen de zienswijze van locke: » warmte is 
eene zeer snelle beweging van de onmerkbaar kleine deeltjes der 
lichamen : dus wat voor ons gevoel warmte is , is in de werkelijkheid 
niets dan beweging”, trachtte waar te maken. 
De laatste smeedde hare beste wapenen uit alle gevallen , waarin 
door mechanische middelen: wrijving, samenpersing, ènz. warmte ont- 
staat; aan hare zijde stonden mannen, als rumford en davy. Trachtte 
de tegenpartij zich, ter verklaring van de temperatuurs-verhooging , 
die een zaag bij het zagen, een metaal bij het pletten ondergaat, zich 
te behelpen met onderstellingen als deze: dat het niet samengeperst 
metaal een grootere warmtecapaciteit heeft dan het samengeperste, 
omdat door het pletten de ruimte tusschen de atomen kleiner wordt , 
rumford stelde tegenover deze fantasiën proefondervindelijk onderzoek. 
Toen bij het boren van een kanon, te München , na twee en een 
half uur arbeidens door de daarbij ontwikkelde wrijving 7 kilogram 
water van 15°. 5 C. aan het koken werd gebracht, stelde hij de vraag: 
of men nu werkelijk meende dat al deze warmte en nog daarenboven 
die, waardoor de temperatuur van het kanon zelf en van het boor- 
ijzer aanzienlijk was verhoogd, zou zijn gedreven uit de poriën van 
de krullen en het stof, bij het boren voortgebracht. Davy toonde 
kort daarop het onhoudbare van zoodanige onderstelling aan , toen 
hij door wrijving ijs deed smelten. De warmte-capaciteit van ijs toch 
is slechts half zoo groot als die van water ; m. a. w. dezelfde hoe- 
veelheid warmte , die een kilogram ijs tien graden in temperatuur 
doet toenemen , verhoogt die van een kilogram water slechts vijf 
graden. Wanneer dus ijs door wrijving in water wordt veranderd, 
zoodat er uit een stof, die weinig warmte bevat, eene wordt voort- 
gebracht die dubbel zooveel warmte tusschen zijne atomen bergt , 
dan kan de warmte, die het ijs smelten deed, niet door de wrijving 
uit hare schuilhoeken in het ijs zijn verdreven. 
Aan de theorie, die de warmte als een stof beschouwde, gaf davy 
door deze proef den genadeslag. Tegenover haar plaatste hij , daarbij 
uitgaande van de ervaring , door hem bij het voortbrengen van tem- 
