230 
DE DRIE AGGREG ATI E-TO ESTAN DEN . 
uitdrukking , die wij nieuw aantroffen in de theorie zooals haar max- 
well schetst, het woord = arbeidsvermogen , karakteriseert dezen af- 
stand ; het begrip , dat in dat woord ligt opgesloten , maakte het 
mogelijk tot een grond van berekening te maken , wat een eeuw ge- 
leden , als in nevelen gehuld , den uitnemendsten onder de natuur- 
kundigen voor den geest zweefde. 
Wanneer de geweerkogel de lucht doorklieft, dan heeft zij een zeker 
arbeidsvermogen door die beweging ; een benaming , die goed is ge- 
kozen. Want evenals het heiblok, dat, met groote snelheid neder- 
dalende. op den kop van een paal, den arbeid kan verrichten, die tot 
het dieper doen inzinken van dien paal vereischt wordt, zal de kogel, 
tegen een beweegbaar voorwerp stuitend , dat kunnen verplaatsen. In 
beide gevallen wordt er arbeid vereischt ten koste van het nu ver- 
dwenen arbeidsvermogen. Maar als de kogel de zware ijzeren schijf 
treft en , zonder die merkbaar te hebben doen wijken , afgeplat in het 
zand valt , waar is dan het vernietigd arbeidsvermogen gebleven ? Wie 
dien afgeplatten kogel dadelijk aanraakt zal bemerken , dat die sterk 
verwarmd is , en , van dat bizondere geval overgaande tot wat in het 
algemeen in analoge gevallen de ondervinding hem leerde , zal hij be- 
sluiten , dat in al die gevallen warmte is ontstaan als arbeidsvermogen 
door beweging te loor ging. Te bepalen op welke wijze het bedrag 
van dit arbeidsvermogen afhing van de snelheid en de massa van het 
zich bewegend lichaam was , om tot een juist inzicht te komen van 
hetgeen er bij die omzetting van arbeidsvermogen in warmte plaats 
had, even noodig, als te weten, of met een bepaald verlies van 
arbeidsvermogen een bepaalde winst aan warmte steeds gepaard ging. 
Het bevestigend antwoord op deze vraag dankte de wetenschap bijna 
geheel aan de jaren lang voortgezette onderzoekingen van joule ; zijne 
bepaling van wat men het mechanisch aequivalent van de warmte 
noemt schonk vruchtbaarheid aan hypothesen , als de boven aange- 
haalde van davy. Waar het arbeidsvermogen van het lichaam als een 
geheel verdween , daar trad daarvoor een vermeerderd arbeidsvermogen 
der molekulen in de plaats , dat op onze gevoelszenuwen de uitwerking 
te weeg brengt , waaraan men gewoon is den naam warmte te geven ; 
en aan wiskundigen als een James Thomson, een maxwell, een clau- 
sius, stond het nu , uit de , in hare bizonderheden scherper omschrevene , 
moleculaire theorie de verschijnselen afteleiden , die zich voordoen , 
als aan de lichamen in hunne verschillende aggregatie-toestanden 
warmte wordt toegevoerd. Voor de gasvormige , die , door hunne over- 
