IN DEN NEDERLANDSCHEN BODEM. 
369 
zooeven beschreven heb , niet plotseling geboren kan zijn , doch dat 
aan de aanwezigheid van het landijs in onze streken een lang tijdperk 
moet zijn voorafgegaan , waarin door langzame klimatologische ver- 
anderingen de noordsche gletschers gaandeweg in omvang toenamen en 
eindelijk ons land bereikten. Dat in ons land de grondmoraine nergens on- 
middellijk op de tertiaire gronden 1 rust, doch er door dan eens dikkere , 
dan weder dunnere zand- , grint- of kleilagen van gescheiden is , bewijst 
reeds de juistheid dezer meening : deze lagen toch moeten in het over- 
gangstijdperk tusschen den tertiair- en den glaciaal- of ijstijd afgezet zijn. 
De eerste verandering nu , welke de uitbreiding der gletschers in 
de noordelijke landen ten gevolge had , was de grootere stroomsnel- 
heid en het grooter transporteerend vermogen , welke de rivieren er 
door verkregen en die van de meerdere atmospherische nederslagen , 
vooral van den grooteren sneeuwval, het gevolg waren. Daar, waar 
de rivieren dus thans slib en zand aanvoeren , zullen zij toenmaals zand 
en grint hebben afgezet en daardoor vormingen hebben doen geboren 
worden, die door hare samenstelling uit slechts zuidelijke steensoorten 
van de jongere glaciale afzettingen gemakkelijk te onderscheiden zijn en 
die met den naam van praeglaciale vormingen (= afzettingen , gevormd 
vóór dat het landijs in de nabijheid was) kunnen worden aangeduid. 2 
Eerst veel later , toen nl. het landijs zoover genaderd was , dat de 
uit den ijsrand vloeiende gletscherbeken ons land bereikt hadden , 
werden ook noordsche gesteenten (eerst nog met zuidelijke gesteenten 
vermengd) aangevoerd en daarmede werd de rrj der glaciale vormingen 
geopend. Evenals alle onbeteugelde rivieren , die door een vlak terrein 
stroomen , voortdurend hunne bedding verplaatsen , moeten de zooeven 
genoemde stroomen dit ook gedaan hebben , zoodat zoowel de afzettingen 
der praeglaciale rivieren als die der gletscherbeken van het naderende 
landijs door een herhaalde afwisseling van zand , grint en klei gekenmerkt 
zullen zijn. Overal in ons land , waar men bij grondboringen tot den 
ondergrond der grondmoraine is doorgedrongen , kon de juistheid dezer 
beschouwingen bewezen worden. 
Het zijn echter in het bizonder de, somwijlen met het zand en het 
grint afwisselende kleilagen , die in hooge mate onze aandacht ver- 
dienen. In noord-Duitschland zijn zulke kleilagen in de onder de 
grondmoraine liggende zandvorming reeds sedert vele jaren bekend en 
1 Gronden, in het tertiaire tijdvak (het tijdperk, dat aan het diluvium voorafging) gevormd. 
2 Een scherpe grens tusschen deze glaciale en praeglaciale afzettingen kan op vele 
punten uit den aard der zaak niet getrokken worden. 
