OVER SPIRTTTSME. 
211 
van haar vernomen te hebben ; hij hield dan hare hand vast , en deed 
alsof hij die dirigeerde , op de wijze zooals men een kind , dat schrijven 
leert , helpt ; in werkelijkheid echter liet hij de hand stil begaan , en 
deze schreef het woord op , zonder dat de persoon in kwestie het 
zelve wist. 
Gelijk wij niet bemerken , dat ons bloed circuleert , dat onze longen 
zich telkens uitzetten , en dat het spijsverteringsproces in ons plaats 
vindt , verrichten wij na oefening onbewust samengestelde handelingen 
als loopen , springen, dansen, het zetten van onze vingers bij piano- 
en vioolspelen , enz. Ook op het gebied der sensibiliteit geldt dit , 
zoo proeft men bijvoorbeeld niet, wanneer men in een boeiend gesprek 
gewikkeld is ; maar ook de ideeën kunnen zich soms in ons vormen 
buiten ons bewustzijn. Het resultaat staat ons vaak voor oogen , zonder 
dat wij den geheelen gedachtengang kunnen weergeven ; zoo zijn de 
sympathieën en antipathieën het bewuste resultaat van een reeks on- 
bewust overdachte indrukken. 
Zooals e. von hartmann (Phüosophie des Unbewussten, 1882, I. p. 276) 
zegt, » springen wij bij het gewone denken conclusies over, maar 
wanneer wij onzen gedachtengang aan anderen mededeelen , moeten 
wij rekening houden met het begrip van die anderen , en dus de 
eerst onbewust gebleven schakels er tusschen brengen , willen die 
anderen begrijpen hoe wij van het eene tot het andere gekomen zijn. 
Het komt ook voor dat wij zelf niet weten , hoe wij er toe gekomen 
zijn ; jessen ( Psychologie ) zegt dienaangaande: »als wij sterk over iets 
nadenken , kunnen wij in een toestand geraken , waarin wij niet alleen 
de buitenwereld vergeten , maar waarin wij ook van onszelf en van 
de gedachten waarmede wij op dat oogenblik bezig zijn , niets meer 
weten. Na korter of langer tijd ontwaken wij dan plotseling als uit 
een droom , en in datzelfde oogenblik staat het resultaat van ons nadenken 
ons helder en duidelijk voor oogen , zonder dat wij weten hoe wij er 
aan gekomen zijn.” 
Waar nu bij iedereen dagelijks allerlei processen , ook van het 
denken , onbewust zich afspelen , beweren de spiritisten , dat die ge- 
sproken of geschreven antwoorden van geesten afkomstig zijn. Na 
het boven uiteengezette is echter duidelijk waarom, zooals blocq 
mededeelt, de opgeroepen geest van racine hinkende, onjuiste verzen 
maakte , die van massillon niet welsprekend bleek te zijn , die van 
mozart zonder genie , terwijl die van anderen de onmogelijkste 
anachronismen begingen — ja , mij is zelfs verteld dat de geesten 
