— 125 
die „proefdrooghuizen” op Java en niet elders zou wenschen — 
vooral indien het product in de uitvoerhaven wordt geveild. Het 
komt mij voor, dat als de finantieele resultaten gunstig blijken, 
het particuliere element spoedig zal volgen en dat het Gouverne- 
ment slechts verder daar zal hebben voor te gaan (vooral op de 
Buitenbezittingen), waar particulier initiatief achterwege blijft. Het 
komt mij voor, dat op deze wijze voor geheel Indië met weinig 
kosten meer nut zal zjjn te stichten, dan door de oprichting van 
groote installaties, waarmede kapitalen gemoeid zijn en — gesteld 
dat zij de bevolking werkelijk voordeel brengen — een gunstigen 
invloed slechts kunnen uitoefenen binnen zeer beperkte grenzen. 
Alleen uit prima qualiteit copra is in het groot superieure klap- 
perolie te maken. Is dus eenmaal geschikt materiaal in voldoende 
hoeveelheid aanwezig, dan zullen, hetzij van particuliere zijde dan 
wel van Gouvernementswege, proeven kunnen worden genomen met 
het bereiden van klapperoie voor export, door oprichting van een 
oliefabriek in een der groote uitvoerhavens der copra. Ik vermeen 
dat het openen van zoo’n fabriek in het binnenland, in verband 
met de transportkosten niet practisch is. De grondstof toch moet 
in de drooghuizen worden bereid, en eerst in de fabriek verwerkt 
tot olie. Een in het binnenland gelegen fabriek zal dus olie en olie- 
koeken naar de zeehaven moeten zenden en ligt het voor de hand, 
dat het meer oeconomisch zou zijn om de copra direct door te zen- 
den naar de zeehaven. 
Een fabriek te Karanganjar zou hebben te betalen aan vracht 
voor olie naar Tjilatjap f 30 per wagonlading van 8000 Kilo, en 
voor copra ƒ 18. — Verder ligt een belangrijk verschil in de trans- 
portkosten van het ledige fustage en heeft een fabriek in een 
zeehaven minder risico voor verlies wegens spillage. Een fabriek 
in het binnenland verkeert dus ten opzichte van de transportkosten 
in beslist ongunstige omstandigheden, wat de levensvatbaarheid 
van de industrie (als er een kern van leven aanwezig is) in ge- 
vaar zou kunnen brengen. Zooals ik boven uiteenzette, geloof ik 
echter niet, dat de tijd voor het nemen van een proef met de olie- 
bereiding zeer nabij is. 
De vraag hoeveel de superieure copra, die dus niet met rook 
in aanraking is geweest en tot een watergehalte van 5 pCt. is ge- 
droogd op de Europeesche markt zal opbrengen, is evenmin bij 
