— 289 — 
met een ondervorm, dan kunnen wij daaruit afleiden, dat 
de laatste ten opzichte van de typische soort niet een 
variëteit is, maar een ondersoort, die zich in meerdere 
kenmerken van haar onderscheidt en eigenlijk evengoed 
een afzonderlijke soort genoemd zou mogen worden. 
Een voorbeeld om dit te illustreeren levert de Java-Mokka- 
hybride. De bastaard der eerste generatie is spontaan 
ontstaan op het land „Pantjoer”; de kenmerken ervan 
staan tusschen die der ouders in. De bessen zijn grooter 
dan bij zuivere Mokka, kleiner dan bij Java- koffie; met 
de bladeren is hetzelfde het geval. Een zaaisel, van dezen 
bastaard op Pantjoer aangelegd, vertoont alle mogelijke 
overgangen in bebladering en blijft daarbij tusschen de 
kenmerken der ouders als grenzen beperkt. 
Dit wijst erop, dat de Mokkakoffie zelf niet een variëteit 
van de Javakoffie is, maar als een ondersoort beschouwd 
moet worden, misschien zelfs beter nog als een echte bo- 
tanische soort. De verschillen tusschen haar en Coffea ara- 
bica zijn veel sterker, dan die welke Coffea canephora en 
C. Laurentii (waarschijnlijk identiek met robusta), twee 
erkende botanische soorten, onderscheiden. 
Het derde type van bastaardvariabiliteit — dat, waarbij 
de opvolgende generaties steeds in hooge mate varieeren 
— vinden wij bij de meeste koffiebastaarden. Het is bij 
de Java-Liberiabastaarden een zoo bekend verschijnsel, dat 
zeker ieder het wel eens gezien heeft. Alle mogelijke vor- 
men komen in een zaaisel voor ; de kenmerken blijven 
daarbij tusschen die der ouders als grenzen schommelen. 
De eene boom draagt bladeren die bijna even groot zijn 
als van Liberiakoffie, maar door een wat frisscher groene 
kleur en teerder textuur op die van Javakoffie gelijken. 
Een ander vertoont weer bladeren, die in vorm met die 
van Javakoffie overeenkomen, in textuur daarentegen met 
die van Liberiakoffie. Ook de bessen zijn verschillend 
groot, hoewel zij, naar wat ik heb kunnen waarnemen, 
