( 178 ) 
toepassing komt, als clit bij de tegenwoordige bescliaafde na- 
tien het geval is, nog voor het zaaien of planten een kos- 
misch verschijnsel zullen raadplegen. 
Ik vermoedde wel dat sommige volken van den 0. Indi- 
schen Archipel in dit opzicht op dezelfde hoogte zouden 
staan als de Grieken en Romeinen. Hoewel het nederlandsch 
bestuur alleen de gregoriaansche tijdrekening gebruikt, is 
het toch bekend dat bij de oostersche volken, voor zoover 
zij Mahomedanen zijn, algemeen de arabische tijdrekening, 
de Hidjrah, gevolgd wordt, en daar in deze de jaren 354 
of 355 dagen lang zijn, is zij voor de regeling van den 
landbouw ten eenenmale ongeschikt : het Arabische nieuwe 
jaar bijv. loopt in 33 van onze jaren omtrent het geheele 
tropische of gregoi’iaansche jaar door. 
Nu dient zieh de landbouwer wel in de eerste plaats te 
houden aan de opvolging der jaargetijden of moessons, maar 
de overgangen, bij ons van het eene jaargetijde in het an- 
dere, daar ginds van de eene moesson in de andere, is zoo 
moeilijk aan te geven, en wordt door de veranderlijkheid van 
het weder in zulke mate vervroegd of vertraagd, dat het zeer 
goed te begrijpen is, dat volken, die nog op eenen lagen 
trap van beschaving staan, en die niet in het bezit zijn van 
eene tijdrekening, die de lengte van het tropische jaar ten 
grondslag heeft, uitzien naar een middel om een bepaald 
tijdstip van het zonne-, d. i. van het tropische jaar aan te 
geven. 
De Javanen maken- daartoe gebruik van de schaduwen, die 
hetzij een vertikaal staande stijl A B , hetzij het menschelijk 
lichaam op den middag werpt. Java strekt zieh uit ongeveer 
van 5°50' tot 8°30' zuiderbreedte, neemt men dus eene ge- 
middelde breedte van 7° en voor de helling der ekliptika 
23 1 / 2 aan, dan is de zenithsafstand ZI der zon bij den zo- 
merzonnestilstand, den 21 s ten Juni, SO 1 /^ 0 ten noorden, en bij 
den winterzonnestilstand, den 22 st en December Z D = lö 1 /^ 0 
ten zuiden. 
Wij hebben dus 
Middagscliaduw den 21 Juni = AF— AB tg AB 
» » 22 Dec. = AC= AB tg 16 1 / 2 °=0,2962 AB 
