324 
Ten Z. van Timboebtoe en ten O. van Massena strekt zich het rijk van 
Gcvndo uit. Het bestaat uit een aantal verspreide deelen, allen gelegen in 
het gebied van den Niger en zijn zijrivieren. Ook dit rijk wordt, door 
Haussa-negers bewoond. Dat volk is voor geheel Noord-Afrika van het 
grootste gewicht ; levendig, verstandelijk, minzaam, gezellig en handig, 
maar van staatsleven hebben ze weinig begrip. Nergens treft men onder 
de negers zulk een schoone, welluidende, rijke en levendige taal aan als 
bij deze stammen. 
Ten O. van Gando strekt zich de zusterstaat Sokoto uit, met de gelijk- 
namige hoofdstad. Dit rijk komt in oppervlakte met Groot-Brittanje en 
Ierland overeen en grenst aan de oostzijde aan Bornoe. Tot Sokoto be- 
hoort de door den Benoë of Tsjadda doorstroomde provincie Adamaua. De 
bewoners van dit gewest, Battas genoemd, zijn eveneens verstandelijk goed 
ontwikkeld, hebben een geel-roode huidskleur en een krachtigen, schoonen 
lichaamsbouw. 
Alle ïellata-staten te zamen beslaan een oppervlakte, gelijk aan die van 
Oostenrijk, Zwitserland, Beieren, Wurtemberg en Baden. 
Het algemeen karakter van deze staten leeren we het best kennen uit 
de reizen van Barth en Rohlfs. De eerste reisde van Koeka , de hoofdstad 
van Bornoe , aan het Tsadmeer , in noord-westelijke richting naar Tim- 
boektoe ; de laatste van Timboektoe naar Lagos. Het meest belangrijke uit 
het reisverhaal van Barth laten we hieronder volgen. 
In het begin van 1853 trok hij de grens tusschen Sokoto en Bornoe 
over. Die grens wordt, zooals dat bij Afrikaansche rijken in den regel het 
geval is, ook hier gevormd door een woeste strook, die door struikroovers 
als hun domein wordt beschouwd. De eerste provincie, die hij vervolgens 
doortrok, wordt bewoond door Busaues , dat zijn verbasterde Toearegs. 
Hier zag Barth bij een grooten boom een jongen stier, die gebruikt werd 
om in een grooten lederen emmer water uit een bron op te halen. Het 
was het eerste voorbeeld, dat hij in Soedan zag van dergelijke diensten 
door dieren bewezen. 
Over Kurrefi , een stad met 9000 inwoners en Bunka, een ommuurde 
stad, met 5000 inwoners, bereikte hij Surmi, een noordelijke grensstad van 
Sokoto. Yan daar ging hij naar Badarana , een door wallen omgeven 
plaats, waar juist een zeer levendige markt gehouden werd, die door meer 
dan 10000 menschen bezocht werd. In een klein dorp, in de nabijheid 
van deze plaats, zag hij voor het eerst een rudu. Dit is een soort van 
strooien gebouwtje, gedekt door een kegelvormig dak. Langs een ladder 
klimt men er tegen op en kruipt dan door een vierkant gat, dat vervol- 
gens weder met een soort van valluik gesloten wordt. De inwoners ge- 
bruiken dergelijke gebouwtjes als slaapplaatsen om zich op die wijs tegen 
muggen te vrijwaren. De zetel van den beheerscher van het rijk is Woerno, 
