331 
bergen, waarboven zich de 630 M. hooge granietmassa van den Sremarda, 
in de nabijheid van Doloo, verheft. Van den top van dit rotsgevaarte 
heeft men een heerlijk uitzicht over de omgeving. 
Ten gevolge van de onderzoekingen van den onvermoeiden Naehtigal, is 
ook het gebied ten noord-oosten van Bornoe sedert 1871 wat meer bekend 
geworden. De resultaten van dezen tocht werden door Petermann op de 
volgende wijze samengevat: Het is voldoende bekend, dat het vruchtbare 
stroomdal van den Bahr-el- Ghasal met het Tsad-meer in verbinding staat. 
Onzeker evenwel was het tot dusverre of deze rivier zich in dat meer 
ontlastte, dan of zij de afvloeiing er van was. Volgens Nachtigal zou het 
boven allen twijfel verheven zijn, dat het Tsad-meer er in uitstroomt en 
zelfs zou Borkoe, veel verder in het noord-oosten gelegen, een inzinking 
zijn, die diep beneden den spiegel van het Tsad-meer ligt. De Bahr-el- 
Ghasal loopt niet in een noordelijke, doch noord-oostelijke richting van het 
Tsad-meer. Na een loop van minstens 250 km. eindigt hij op 16° N.B. 
en 1 9° O.L. v. G. en stroomt uit in het landschap Bodele, een groote, 
vruchtbare, trechtervormige inzinking. 
Aan gene zijde van Bodele ligt Borkoe, in welks noordelijk gebied een 
uitgestrekt, machtig gebergte opstijgt. Het westelijk deel van dat gebergte 
werd door Nachtigal bezocht. Volgens hem is het zeer hoog, ja hij zelf 
trok door een pas, waarvan hij de hoogte bepaalde op 2400 M. Naar 
hetgeen de reiziger uit den mond der inboorlingen vernam, schijnt het 
zich uit te strekken in een reusachtigen boog van 1500 km. lengte, van 
Tibesti tot Darfoer. Ook schijnt het in verbinding te staan met het cen- 
traal-gebergte van Marrah. 
Ten Z.0. van Bornoe ligt Baghirmi, dat langen tijd een zelfstandigen 
en onafhankelijken staat vormde. Ten oosten daarvan ligt Wadaï, welks 
sultan Eduard Vogel liet dooden. Toen Nachtigal later dit gebied bezocht 
waren de toestanden er zeer verward en waarschijnlijk zullen zij dat nog 
wel zijn. In Wadaï toch was de jeugdige sultan Ali als veroveraar opge- 
treden en klaarblijkelijk beoogde hij het stichten van een groot rijk in 
Centraal- Afrika. In het jaar 1871 begon hij een oorlog tegen Baghirmi, 
die eindigde met de inneming van de versterkte hoofdstad Massena. Se- 
dert dien tijd schijnt Baghirmi schatplichtig geworden te zijn aan Wadaï. 
Nachtigal had het plan opgevat den onttroonden vorst in de zuidelijke 
deelen des lands een bezoek te brengen en vertrok met dat doel, op den 
27sten Februari 1872, uit Koeka. Den I4den Maart trok hij Logon-Birni 
binnen. Deze stad, die ook den naam van Karak-Logon draagt, heeft 
12000 inwoners en is gelegen aan den Balogon , die hier een breedte 
heeft van ongeveer 270 M. Bij Miskim trok men over den Schari. Deze 
heeft hier een breedte van 384 M. en is tamelijk diep. Tot Mafalin volgde 
de karavaan den rechteroever van dezen stroom , wendde zich hier 
naar het Z. en bereikte, na een aantal verlaten dorpen doorgetrokken te 
zijn, de legerplaats van koning Mohamed, in het Gaberi- gebied. Deze resi- 
dentie des konings bestond uit een duizendtal hutten, die te zamen een 
groote, vierkante ruimte omsluiten. Z. M. ontving Nachtigal met de meest 
mogelijke voorkomendheid, ja hij stond hem zelfs toe hem te naderen met 
schoenen aan, terwijl de etikette eischt, dat niemand den koning nadere , 
