90 
kende uitspraak toch wel een kern van waarheid bevat. „Jedenfalls 
immer noch eine bessere Angabe des artbildenden Unterschiedes 
als „das Denken” ; übrigens auch nicht völlig zutreffend, da die 
anthropoiden Affen die Unperiodicität der Brunst mit dem Menschen 
gemein haben,” zegt von Hartmann '). 
1) E. von Hartmann, Philosophie des Unbewussten, 6 stc Auflage, p. 178. Na 
lezing van von Hartmann’s hoofdwerk, zou ik dit „artbildende Untei schied 
willen voorstellen : De mensch is het eenige dier, dat zieh zijner onbewustheid 
bewust kan worden. 
Deze onbewustheid is nochtans enkel voor den meer intellectueelen mensch 
weggelegd. Zal het ooit doordringen tot het bewustzijn van den niet-intellectu- 
eelen mensch, dat de drijfveer tot al zijn handelen in het onbewuste gezöcht 
moet worden? 
Nadat ik bovenstaande geschreven had, kwam mij een artikel „Prometheus , 
van de begaafde schrijfster en psycho-analyste Carry van Brüggen, in handen. 
Daar zij op zoo uitnemende wijze mijne bedoeling verduidelijkt, kan ik de ver- 
leidrhg niet weerstaan, haar hier even te citeeren. 
„De ill usies van het zelfstandig willen en het zelfstandig denken”, schrijft ze 
(„Groot Nederland” 1918, I, pag. 76), „körnen voort uit het misleidend aanzien, 
van onze hartstochten en energieën, waarin zoo krachtig het „Ik” zieh schijnt 
te openbaren, dat het werktuig zichzelf leidend beginsel waant. Zoo zou de val- 
lende steen, kon hij, van zichzelf getuigen: „ik spring” en de piano bespeeld 
door menschenhand »ik zing”, en de boom, door wind bewogen „ik wuif . Maar 
de bewuste mensch, de mensch in wien gedacht wordt, beseft dan ook, dat er 
in hem gedacht wordt, dat »het denken” is een werking, eene openbaring van 
het Eene, zoo goed als „het regenen” en »het roesten”, „het veränderen” en „het 
sterven” — het denken is een creatie, waarvan de productie heet: Waarheid. 
Verreweg de meeste menschen kunnen dit volkomen afstand doen van zieh- : 
zelf niet verdragen, de illusies van vrij mächtig denken en vrij mächtig willen 
en zoovele andere illusies — behooren tot de absoluut noodzakelijke onderdeelen , 
van hun geestelijke uitrusting. Omdat dit zoo is, zullen ze zieh tegen de klaarste ; 
evidentie in aan de illusies blijven vasthouden. Die behooren tot hun wezen, 
daaraan steun verleenend, zooals de steunbladen de nog zwakke, ontplooide bloern. 
üntplooit zieh de bloem, zoo vallen de steunbladen, overbodig geworden, af, 
ontplooit zieh de mensch tot vollen geestelijken wasdom, zoo ontvallen hem een 
voor een de illusies van levensdoel en voortbestaan, van vrijmachtigheid en zelf- { 
standigheid”. ; 
Vergelijk ook, wat Prof. Dr. C. Winkler opmerkt in zijn critisch opstel „Het 
Stelsei van Prof. Sigm. Freud”, versehenen in „Geneeskundige Bladen” (1917), VIII, 
pag. 298: „Met onverwocstbaar geloof in de causaliteit van alle psychisch gebeüi- j 
ren, heeft hij (Freud) in het midden van zijn stelsel een schitterende grondgedachte 
geplaatst. Van alles wat wij bewust doen, ligt de sleutel in onze onbewuste 
zenuwwerkdadigheid. Tot zoover gaan wel de meeste denkers met hem mee . 
Ook A. M. Benders, „De invloed van het Gevoel op de Redelijkheid van ons 
Denken” (1918), wil ik hier even citeeren, waar hij schrijft (pag. 12): „Dat iemand 
weet waarom hij een bepaalde meening over iets heeft, waarom hij bepaalde 
