98 
Zwijndrecht 17 Oct. I Krabbendijke 28 Oct. 
’s Gravenhage 19 „ Dordrecht 1 ex. 2 Nov. 
Capelle a.d. IJsel 1 ex. 20 | Axel 1 ex. 7 „ 
Merkwaardig is, dat dit jaar geen enkele datum voor het ver- 
trek vallende in de maand September is opgegeven, zoodat men wel 
mag besluiten, dat de boerenzwaluwen in 1918 later vertrokken zijn 
dan in andere jaren. Het weder in September onderscheidde zieh 
door een zeer grooten regenval (te de Bilt 157 m.M. tegen 63 nor- 
maal), terwijl de gemiddelde temperatuur beneden de normale (15 
gr. C.) was. Deze toestand duurde in de eerste helft van October voort, 
terwijl boven Europa een gebied van hooge drukking stand hield. Op 
16 October verscheen een diepe depressie, die hier te lande zeer veel 
regen bracht. 
De onderstaande waarnemingen ontving ik van den Heer Willems, 
die in Augustus eenigen tijd te Katwijk a. d. R. doorbracht. Zijn 
schrijven luidt aldus: 
„Op 18 Augustus tegen den avond verzamelden zieh op de draden 
„der telefoon längs het Oegstgeester kanaal een vijf- à zeshonderd 
„boerenzwaluwen. Den volgenden dag zag ik nog slechts één paar, 
„namelijk dat, hetwelk bij ons College nog een nest met groote jon- 
„gen had.” 
„De huiszwaluwen bleven nog steeds, ofschoon hun aantal niet 
„groot was, toen plotseling den 22sten Augustus ’s avonds de an- 
„tennen en de nok van de Kapel vol huiszwaluwen zaten, die den 
„volgenden morgen verdwenen waren op een enkele na.” 
„In de omgeving van Katwijk waren dus het grootste gedeelte 
„der zwaluwen den 23sten Augustus vertrokken.” 
„Het verwonderde mij nu Ä eenigszins bij de Moerdijk en bezuiden 
„daarvan nog veel zwaluwen van beide soort aan te treffen tot het 
„einde van Augustus toe, toen ik afreisde naar Amsterdam.” 
„Op mijn reis zag ik weinig zwaluwen, hoe noordelijker ik kwam.” 
„Alleen in Amsterdam, in het Vondelpark zag ik beide soorten, 
„pl.m. 20 tal, tot half October rondvliegen. Den juisten datum kan 
„ik niet opgeven, doch deze was vrij zeker 12 October.” 
Ik heb deze beschrijving in zijn geheel opgenomen, omdat zij een 
aardig beeid geeft van het verschijnsel, dat de boerenzwaluw niet 
tegelijkertijd uit geheel Nederland wegtrekt. Uit de gedurende het 
afgeloopen tijdperk van twintig jaren verzamelde waarnemingen 
blijkt duidelijk dat zij later komt naarmate de plaatsen dichter bij 
de zeekust gelegen zijn. Waarschijnlijk zullen zij dus ook eerder 
uit die plaatsen vertrekken dan uit die, welke meer binnenlands ge- 
legen zijn, maar het is mij nog niet gelukt, dat uit de waarnemingen 
af te leiden. De waarnemingen van den Heer Willems verleenen 
aan dit vermoeden een grooten steun, al schijnt het mij toe, dat zij 
geen betrekking hebben op het vertrek der oudere zwaluwen, maar 
meer op dat van de jongen uit het eerste broed. 
