( Ü3 ) 
de spontane bewegingen duidelijk van de meest van het hart verwijderde 
gedeeltes (b. v. van de verdeelingsplaats der v. cava sup. sinistra in 
v. jugularis en subclavia) uitgaan. Door iedere contractiegolf wordt 
het geleidingsvermogen tijdelijk opgeheven. De vertragende invloed 
der systole op de snelheid van de motorische geleiding is, althans 
bij zeer gevorderd afsterven, zeer duidelijk en nog na 1 of meer 
secunden merkbaar. 
Tegenover alle deze punten van principieele overeenkomt met de 
overige hartspieren staat een fundamenteel verschil: het verschijnsel 
der compensatorische pauze ontbreekt. Evenmin worden compensa- 
torische pauzen van atrium en ventrikel waargenomen, wanneer 
ze van een der groote venae uit tot een extrasystole worden gebracht. 
De duur der pauze, op een extrasystole volgende, is bij niet te ster- 
ke prikkels in ’t algemeen gelijk aan die der voorafgaande en der 
volgende perioden. Dikwijls echter bestaan er verschillen : de eerste 
en dikwijls ook meerdere, op de extrasystole volgende perioden zijn 
verlengd of verkort; ook wordt niet zelden eerst verlenging, daarna 
verkorting of ook wel het omgekeerde waargenomen. Nooit echter 
is de pauze werkelijk compensatorisch , d. i. precies zooveel te lang 
als de spontane periode waarin de extrasystole viel, te kort was. 
Door deze wijzigingen in de frequentie der aderperioden wordt 
ook de duur der perioden vau "voorkamers en kamer gewijzigd, 
waarbij nog nieuwe complicaties door de verschillende physiologische 
eigenschappen der spieren van en het ingrijpen van zenuwen op de 
verschillende afdeelingen van het hart kunnen ontstaan. Aan de 
ostia venosa wordt dus aanhoudend , niet periodiek , niet isorhytmisch 
met de sgstolen der ostia , irritatie-oorzaak geproduceerd. 
De organen waarin die automatische prikkels zich ontwikkelen, 
kunnen niet gangliencellen zijn. In vele stukjes der holle aderen (v. 
cavae superiores vooral), die na het uitsnijden nog uren lang regel- 
matig hadden geklopt, heeft spr. bij het meest nauwgezet onderzoek 
geen gangliencellen kunnen vinden, slechts spiervezelen : netsgewijs 
vereenigde bundels van langwerpige dwarsgestreepte vezelcellen van 
den typus der hartspiercellen. Zij strekken zich, met allengs wijder 
wordende mazen en afnemende dikte tot op grooten afstand van het 
hart uit, in de v. cavae superiores b.v. tot aan of voorbij de ver- 
deeling in v. jugularis en subclavia. Bij de geringe dimensies, vooral 
de zeer geringe dikte der wanden van de genoemde holle aderen, 
die een onderzoek in toto met sterke vergrootingen zeer gemakke- 
lijk maakt, heeft het niet vinden van gangliencellen de waarde van 
een positief bewijs voor de afwezigheid van zenuwcentra. Zij zouden 
niet kunnen worden voorbijgezien als ze er waren. 
