( 114 ) 
Spr. komt dus tot de conclusie, dat voor het hart hetzelfde geldt, 
als door hem voor den ureter in 1869 werd bewezen. Yoor het hart 
werd vermoed en in 1882 voor den bulbus arteriosus aangetoond: 
dat de oorzaak der normale bewegingen moet gezocht worden in 
een automatische prikkelbaarheid der spier vezelen] de automatisch 
opgewekte contractie plant zich dan door spiergeleiding, door het 
geheele orgaan voort. Noch voor het ontstaan, noch voor de voort- 
geleiding der systolische golf is dus de medewerking van zenuwen 
een vereischte: de normale hartsbeweging is in haar geheel van zui- 
ver my ogenen , niet van neurogenen aard. Spr.’s uitkomsten leveren 
nieuwe argumenten voor deze stelling, die vooral in W. H. Gaskell 
sedert 1882 een krachtigen voorstander gevonden heeft en door on- 
derzoekingen over de embryonale hartsbeweging (G. Fano e. a.), 
over de ontogenese der hartsganglia (W. His jr. en Romberg), en 
door vergelijkend physiologische arbeiden (M. Foster, W. H. Gas- 
kell, Mac William, e. a.) allengs meer en meer steun heeft ver- 
kregen. 
Men heeft zich volgens spr. voor te stellen, dat alle of toch de 
meeste spiercellen der groote aderen aanhoudend, of, hetgeen meer 
waarschijnlijk, periodiek automatisch prikkels produceeren, ongeveer 
als trilhaarcellen in een trilhaar-epithelium, waarvan de peristaltiek 
in veie gevallen (zwemplaatjes van Ctenophoren, raderorganen der 
Rotatoria, kieuwen der Bivalven e. a.) met de peristaltiek van ureter 
en hart veel overeenkomst vertoont. 
Zoodra in één der spiercellen van de ostia venosa het automatisch 
prikkelingsproces een zoodanige hoogte bereikt heelt, dat er een con- 
tractie uitgelokt wordt en deze zich op de naburige cellen kan voort- 
planten, ontstaat er een contractiegolf, die zich met groote snelheid 
over alle cellen van aderen en sinus, en verder op de bekende wijze 
over atria en ventrikel voortplant. Door die golf worden alle, ook 
de automatisch werkende spiervezelen der aderen, tijdelijk van prikkel- 
baarheid en geleidingsvermogen beroofd ; er moet dus eerst eenige 
tijd voorbijgaan, voor ergens eene nieuwe contractie kan ontstaan en 
uitgangspunt kan worden van een nieuwe hartsrevolutie. Daarbij 
is het niet noodig, dat steeds dezelfde spiercel het uitgangspunt 
vormt. Die cel, waarin de automatische prikkeling het eerst een 
werkzaame hoogte bereikt en in de nabijheid waarvan het geleidings- 
vermogen het eerst voldoende hersteld is, zal het uitgangspunt wor- 
den. Het enorm groot aantal van automatisch en met groote fre- 
quentie arbeidende spiercellen aan de ostia venosa moet als een voor 
de instandhouding der regelmatige hartswerking hoogst doelmatige 
inrichting beschouwd worden. De omstandigheid, dat volgens spr.’s 
