( 216 ) 
Oogpunt schijnt ze mij van beteekenis. In de eerste plaats heeft 
men hier te doen met een rytkmische zwelling en inkrimping van 
cellen, -welke in de physiologie der hoogere dieren, voorzoover mij 
bekend is, geen analogon heeft. In de tweede plaats geeft zij een 
vingerwijzing naar de verklaring voor pro toplasma-be wegingen. Reeds 
voor jaren is door Engelmann gewezen op de groote beteekenis 
der waterverplaatsing voor de vormverandering, en in verband hier- 
mede, voor de beweging van het protoplasma (amoeboïde-trilhaar- 
beweging, enz.) 1 ). Hij heeft duidelijk gemaakt, hoe de kleinste deeltjes, 
waaruit het protoplasma kan beschouwd worden opgebouwd te zijn, 
en die hij inotagmen noemt, na opneming van water van vorm 
veranderen , en hoe de vormverandering der enkele ten opzichte van 
elkander zeer beweeglijke inotagmen een voor ons zichtbare vorm- 
verandering der inotagmen-complexen moet ten gevolge hebben. 
Om de wateropneming zelf te verklaren, daartoe kon hij bij het 
toenmalig standpunt der wetenschap geen poging wagen. Zou men 
nu niet geneigd zijn om na hetgeen thans bij de zwelling der roode 
bloedlichaampjes en omtrent de oorzaak daarvan is waargenomen, 
den draad weer op te vatten en de waterverplaatsing in het proto- 
plasma in verband te gaan brengen met een wijziging in de osmotische 
spanning, veroorzaakt door chemische processen, welke door de be- 
wegingsprikkels zijn uitgelokt ? Ik denk hierbij ook aan de spieren, 
waar, volgens de onderzoekingen van Engelmann, een waterbeweging 
van de isotrope naar de anisotrope schijfjes moet aangenomen worden, 
hiu heeft vrij zuur een tweemaal zoo hooge osmotische spanning als 
de aequivalente hoeveelheid alkali. Heeft er tengevolge van de prik- 
keling der spier een ontleding plaats van zout, b.v. van KC1., met 
het gevolg dat alkali naar de isotrope, en zuur naar de anisotrope 
laag vertrekt, dan moet hierdoor de anisotrope stof water aantrekken 
uit de isotrope en zwellen. Ik hecht aan die voorstelling voor- 
loopig niet meer gewicht dan aan een nog niet voldoend met feiten 
gestaafde hypothese ; wellicht is het een goede werkhypothese. 
In ieder geval dringt zich hier de gedachte op, dat men bij de 
bewuste zwelling der bloedlichaampjes te doen heeft met een uiting 
van een algemeen beginsel. 
Dat men imlerdaad bij de roede bloedlichaampjes niet te doen heeft 
met iets specifieks dat alleen voor deze soort van cellen geldt, is mij 
reeds gebleken bij een andere soort van cellen, die met roode bloed- 
lichaampjes onder gelijke omstandigheden leven, n.1. de witte. 
*) V ergel. o. a. Engelmann, Physiologie der Protoplasma- und Elimmerbewegung’. 
Hermann’s Handbuch der Physiologie. B. I. Th. I. blz. 879 e. v. 
