( 302 ) 
Men mag dus wel aannemen, dat het vooral de aanwezigheid van 
eenige lucht en die van aniline-damp geweest is, die bij den aan- 
vang van het onderzoek van den Heer Smits de regelmatige werking 
van den toestel verhinderde. 
Wij hebben de zoutoplossing ook met een kleine hoeveelheid olie 
(Delftsche nootjes-olie) verontreinigd, zoodat men enkele uiterst kleine 
oliebolletjes op de oppervlakte zag drijven. De verwachting was, 
dat nu de onregelmatigheden zich in sterke mate zouden vertoonen. 
Toch was dit niet het geval. Indien men het bolletje P met de 
verontreinigde zoutoplossing behoorlijk schudde, kreeg men wel kleine 
afwijkingen, maar deze waren van een geheel andere orde dan die 
welke bij tegenwoordigheid van aniline-damp werden gevonden. 
Op grond van de medegedeelde proeven zou men geneigd zijn te 
generaliseeren en uit te spreken, dat wanneer in een ruimte alleen 
vloeistof en damp van die vloeistof gevonden worden, de spanning 
van den damp uitsluitend afhangt van de temperatuur ; maar tevens 
dat de aanwezigheid van een gasvormig lichaam binnen die ruimte 
binnen zekere grenzen verandering van die spanning kan teweeg 
brengen, zoodat dan de spanning niet uitsluitend afhangt van de 
temperatuur, maar ook van de wijze, waarop het geheele stelsel in 
den toestand gekomen is, waarin het verkeert. 
Tot dit besluit schijnt ook Tammann 2 ) geraakt te zijn. Want op 
bladz. 17 van zijn verhandeling zegt hij : „Das zur Füllung der 
Manometer verwandte Wasser war destillirtes, verdampfte ohne Rück- 
stand. Nur, wenn es langere Zeit in den Manometern erhitzt 
worden war, hinterliess es beim Yerdampfen einen Rückstand (10 gr. 
Wasser 0.001 gr. Rückstand). Diese geringe Menge des dem Gtlase 
entzogenen Alkalis kann nicht als Ursache obiger Erscheinung be- 
trachtet werden, vielmehr ist dieselbe in flüchtigen Yerunreinigungen 
des Wassers zu suchen. Und in der That befreit man das Wasser 
von diesen, so war nach einer Yerkleinerung des Dampfraumes eine 
Tensionserhöhung nicht zu beobachten.” Maar hij deelt niet mede 
hoe hij, die volgens blz. 9 het water of de oplossing steeds kokend 
in den toestel bracht, het bereikte den een en keer wel „flüchtige 
Yerunreinigungen” en den anderen keer deze niet in het water te 
behouden. 
Wüllner kan blijkens het in 1896 verschenen 2<le deel van zijn 
leerboek zich met deze verklaringswijze van Tammann niet veree- 
*) Tammann, Mémoires de 1’ Académie impériale des Sciences de St.Pétersbourg 
7ième Série, Tomé 35, n°. 9 (1887). 
