( 303 ) 
nigen. Hij ontzegt zelfs (blz. 832) aan de proeven van Tammann 
alle bewijskracht, omdat Ta mm anjï uitgaande van een zekere ruimte, 
gevuld met vloeistof en damp, deze ruimte vergrootte en daarna tot 
het oorspronkelijke bedrag terugbracht; de oorspronkelijke spanning 
van den damp werd nu vergeleken met de spanning nadat het 
terugbrengen tot het oorspronkelijke volume had plaats gehad. Al- 
hoewel naar mijne meening de methode van Tammann geen groote 
nauwkeurigheid toelaat, komt mij de opvatting van Wüllner, dat 
zijn proeven niets kunnen bewijzen, ongegrond voor. Bij het ver- 
grooten van de ruimte zal ongetwijfeld eenige vloeistof in damp zijn 
overgegaan ; bij het terugbrengen tot het oorspronkelijke volume, 
heeft de damp dus de gelegenheid gehad een spanning aan te nemen, 
zoo dit mogelijk is, grooter dan de oorspronkelijke spanning. Waar 
nu Tammann werkelijk verhooging van spanning waarneemt, schrijft 
Wüllner dit toe uitsluitend aan de verhooging in temperatur, ten- 
gevolge van de samendrukking. 
Het zal noodig zijn, enkele waarnemingen en eenige beschouwin- 
gen van Wüllner nader te bespreken. 
Wüllner had vier ballons, omgeven door water van constante 
temperatuur, waarvan één een overmaat van vloeistof bevatte, terwijl 
de andere zoo weinig vloeistof inhielden, dat alles in dampvorm kon 
bestaan. Werd nu het volume kleiner gemaakt, dan nam hij waar, 
dat zich aan de wanden de dampen in vloeistofvorm neerzetten, 
vóórdat de spanning geworden was de spanning van den damp binnen 
den ballon met overmaat van vloeistof. Das, zoo meende Wüllner, 
kunnen dampen, die met vloeistof in aanraking zijn, indien de hoe- 
veelheid vloeistof klein is, een kleinere spanning hebben dan de 
damp die met een grootere hoeveelheid vloeistof in aanraking is. 
De verklaring kan, zoo meent Wüllner, niet gezocht worden in 
de adhaesie van den damp aan den glaswand. Immers, wanneer hij 
bij de spanning, waarbij zich in de drie ballons de eerste neerslag 
vertoonde, het volume aflas, dan vond hij voor de dampdichtheid 
een waarde, die voor alle ballons binnen de grenzen der waar- 
nemingsfouten dezelfde was, niettegenstaande de afmetingen der bal- 
lons onderling verschilden. 
In tegenstelling met Wüllner zou ik juist aan het glas een 
grooten invloed willen toekennen. Wanneer in een glazen vat uit- 
sluitend damp gevonden wordt en men vermindert den inhoud hier- 
van, dan wordt het neerslaan van een vochtlaag niet beheerscht 
door de omstandigheden waaronder vloeistof en damp met elkander 
in aanraking kunnen zijn, maar door de voorwaarden waaronder 
ylas , vloeistof en damp met elkander in evenwicht verkeeren. Bedenkt 
21 
Verslagen der Afdeeling Natuurk. Dl. V. A u . 189(5/97. 
