( 422 ) 
Verder behooren hiertoe de „bouteillesteenen” van Bohemen (ook 
moldaviet en pseudochrysolieth genoemd), die eveneens uit een zuur 
glas bestaan ; zij zijn meestal lichter groen en platter dan de Billiton- 
kogels, maar vertoonen op de oppervlakte dezelfde groeven en putjes. 
De herkomst dezer steenen, die in diluviale lagen voorkomen, is 
nog onbekend. Sommigen houden ze voor natuurlijke vulkanische 
gesteenten, anderen voor kunstprodukten. 
Eindelijk zijn dergelijke glaskogels ook in Australië gevonden, op 
ver van elkaar verwijderde punten, gedeeltelijk in de vlakte, ge- 
deeltelijk in goud- en tinmijnen, 2800 voet boven zee en soms 30 
voet onder de oppervlakte, dus blijkbaar ook in kwartaire lagen, 
maar altijd toevallig in streken waar wijd en zijd geen vulkaan 
bekend is. Eenige dezer kogels zijn beschreven door Stelzner in 
Zeitschrift der deutschen geologischen Gesellschaft 1893, p. 299. 
Al de genoemde glaslichamen liggen dus in kwartaire of wellicht 
reeds pliocene lagen en behooren dus niet tot de tegenwoordige, maar 
tot eene vroegere periode. Van geen hunner is de herkomst bekend. 
Spreker keert nu terug tot de glaskogels van Billiton. Vulkanen 
bevatten Bangka, Billiton en de omliggende eilanden niet. Evenmin 
komen op Billiton gangen van obsidiaan voor, waarvan de kogels 
afkomstig zouden kunnen zijn. De naastbij gelegen vulkanen van 
Sumatra en Java liggen 400 tot 450 kilometer van Billiton ver- 
wijderd, en om projectielen zóó ver uit te werpen, daartoe zouden 
onwaarschijnlijk groote werpsnelheden noodig geweest zijn. Boven- 
dien hebben de Indische vulkanen geen glasgesteenten geleverd, die 
met het glas der Billiton-kogels overeenkomen. Daardoor is ook de 
mogelijkheid buitengesloten dat ze drijvend (b.v. opgesloten in puim- 
steenstukken) op Billiton gekomen zijn; het glas wijkt daartoe te 
veel af van alle bekende vulkanische glasges 'eenten en de kogels 
zijn dus van de Indische vulkanen zeker niet afkomstig. 
Om ze toe te schrijven aan een onderzeeschen vulkaan gaat ook 
niet aan. De zee rondom Billiton is zeer ondiep, meestal niet dieper 
dan 20 vadem (36 meter) en uit de talrijke dieptecijfers der zeekaart 
blijkt dat nergens een onderzeesche kegel bestaat. Bovendien zoude 
een dergelijke onderzeesche vulkaan waarschijnlijk geheel dezelfde 
stoffen geleverd hebben als de gewone vulkanen. En ten derde helpt 
ons die verklaring niet voor de glasgesteenten van Bohemen en van 
het binnenland van Australië. 
Kunstprodukten kunnen het al evenmin wezen ; daar de lichamen 
in de ertslagen voorkomen, die minstens van kwartairen ouderdom 
zijn, zoude men met produkten van kwartaire menschen te doen 
hebben, waarvan tot nog toe op Bangka en Billiton nergens eenig 
