( 468 ) 
tot hun geschiktheid een mikrobe-soort tot voedingsbodem te dienen, 
dan zal, indien in de beide vloeistoffen de mikroben zich op volko- 
men gelijke wijze in groepen ontwikkelen, de verhouding tusschen 
het aantal koloniën dat zich in beide platen ontwikkelt, precies 
dezelfde zijn als wanneer de bacteriën de eigenschap misten zich in 
groepen te vereenigen. Oefenen echter de beide vloeistoffen op laatst- 
genoemde eigenschap een verschillende werking uit, dan geeft de 
verhouding van het aantal koloniën in de twee platen niet meer de 
verhouding van het aantal enkelvoudige kiemen aan. 
Een verschijnsel dat ten aanzien van deze quaestie op ééne lijn 
moet gesteld worden met de groepeering van coccen tot diplococcen, 
streptococcen, staphylococcen, enz. is de agglutinatie van bacteriën. 
Gelijk bekend is, heeft men in den laatsten tijd gevonden ( Wjdal e.a.) 
dat typhus-bacillen, gebracht in het bloedserum van een typhuslijder 
of van iemand die kotten tijd geleden typhus heeft doorstaan, samen-, 
klonteren, agglutineeren, wat niet geschiedt in het serum van nor- 
male personen of van hen, die voor geruimen tijd typhus hebben 
gehad, en men heeft daarin zelfs een zeer betrouwbaar middel 
gevonden om typhus te diagnosticeeren. Bij kwaden droes heeft men 
hetzelfde verschijnsel waargenomen. 
Wijziging in de samenstelling van het serum kan dus een aan- 
zienlijke samenklontering van bacteriën ten gevolge hebben. 
Uit een en ander volgt, dat wanneer men twee vloeistoffen wil 
vergelijken met betrekking tot hun geschiktheid een mikrobesoort 
tot voedingsbodem te dienen, men er op bedacht moet zijn, bij aan- 
wending van plaatculturen voor de telling der kiemen, groote fouten 
te maken. 
De aanleiding tot deze overwegingen was het volgende experi- 
ment. 
Om liet aantal bacteriën ( StapJiytococcus pyogenes cwreus) te vergelijken dat zich in 
gelijke hoeveelheden carotis- en j ugularisserum van het paard had ontwikkeld, werden 
5 cc van heide serumsoorlen bedeeld met een gelijke hoeveelheid een er bouillon- 
cultuur van genoemde mikrobe. Nadat de huisjes 14 uren in een hroedstoof van 
37° hadden gestaan, bleek in het carotisserum, op het oog gezien, ongeveer de dub- 
bele hoeveelheid bacteriën aanwezig te zijn dan in het j ugularisserum. Uit beide 
paren buisjes (met ieder serum werden steeds, gelijktijdig twee proeven verricht) werd 
nu een gelijk volumen cultuur in 5cc vloeibaar gemaakte agar-agar gebracht, daarna 
werden de mengsels langdurig bewogen en platen er van gegoten. En wat bleek nu ? 
In de platen, afkomstig van het carotisserum werden geteld 148 en 177 koloniën en 
in die van het j ugularisserum 470 en 431 koloniën (namelijk in oppervlakken van 
gelijke uitgebreidheid). Juist omgekeerd als men zou verwachten. 
Intusschen frappeerde het mij, dat de koloniën van de carotisplaat veel grooter 
waren dan die der jugularisplaat. Bij meting met oculairmicrometer 3, obj. C„ Zeiss, 
bleken 50 koloniën van een der carotisplaten een gezamenlijke diameter te bezitten 
