( 19 ) 
Hier heeft men, hoewel in de norm in zeer veel geringere mate, 
met denzelfden toestand te doen als aan de grens van spier- en 
zenuwvezel, of bij het contact van de eindboompjes van een celluli- 
fugalen zenuwuitlooper met de dendriten, of het lichaam eener gangliën- 
cel. In de laatste gevallen bestaat reeds normaal irreciproke geleiding. 
In het hart ontwikkelt deze zich uit de normale reciproke geleiding 
eerst wanneer, bij het afsterven of onder de inwerking van zekere 
uitwendige agentia, de aanvankelijke verschillen grooter worden. Dat 
het laatste werkelijk het geval is, staat vast, getuige o. a. het feit 
van het langer voortbestaan van de „spontane” kloppingen en van 
de prikkelbaarheid van de voorkamer, vergeleken met die der kamer. 
Aangezien ook de spieren van rechter en linker voorkamer, vooral 
of althans bij het afsterven, niet geheel dezelfde eigenschappen 
bezitten, en evenmin die van verschillende deelen der kamer, of — 
bij warmbloedigen — - die van rechter en linker ventrikel, zal 
dus ook de anders reciproke geleiding tusschen de beide voorkamers 
onderling, resp. binnen de enkelvoudige kamer, onder abnorme voor- 
waarden eene irreciproke kunnen worden. Uit dit gezichtspunt zijn 
ook de bekende, tot dusverre geheel onverklaarde, zeldzame gevallen 
begrijpelijk van zelfstandig kloppen van rechter of linker atrium of 
van rechter of linker kamer of kamerhelft. 
Spreker’s hypothese wettigde het vermoeden dat men ook de reci- 
proke geleiding van gewone dwarsgestreepte spiervezels in een 
irreciproke zoude kunnen veranderen, door aan de vezels op ver- 
schillende plaatsen harer lengte verschillende physiologïsche eigen- 
schappen te geven. 
Proeven, in die richting door hem op den gecurariseerden Sartorius 
genomen, hebben het vermoeden bevestigd. Dit resultaat bleek zoo- 
wel uit vergelijking der grootte van verkorting van beide spierhelften 
bij afwisselend directe en directe prikkeling, als uit vergelijkende 
metingen der duur van latentie in beide gevallen. Reeds bij het 
afsterven van de uitgesneden en in physiologische zoutoplossing 
bewaarde spier, kan het geleidingsvermogen in beide richtingen ver- 
schillend worden en komt dikwijls een korte phase, waarin maximale 
irritatie der ééne spierhelft zich niet op de andere, maar wel een 
prikkel en wel ook een niet maximale van de andere zich op de 
eerste kan voortplanten. Die phase duurt dikwijls slechts weinige 
minuten. Maar reeds geruimen tijd van te voren zijn er duidelijke 
kwantitatieve verschillen der geleiding voor beide richtingen merk- 
baar. De neerdalende geleiding (naar het knieeinde toe) verminderde 
in den regel spoediger dan de opstijgende. Ook bij afkoeling der 
eene en verwarming der andere spierhelft kwamen er allengs kiirn- 
3 * 
