151 
Natuurkunde. — De Heer Lorentz biedt eeiie mededeeling aan 
van den Heer J. J. van Laar ; ,, Benige opmerkingen over de 
waarden der kritische grootheden hij associatie.” 
(Mede aangeboden door den Heer Schreinemakers). 
1 . Hoewel dit onderwerp reeds in J908 zeer uitvoerig door niij 
is behandeld in een stuk in de Arcli. Tejler ; en ook later (in 1909) 
van den inliond van dat stuk is gebruik gemaakt in mijn Verhan- 
delingen over den Vasten Toestand — zoo wensch ik naar aan- 
leiding eener Verhandeling van Prof. v. n. Waals in het Verslag 
van 10 April 1914 (p. 1125 e.v.) het een en ander op te merken, dat 
wellicht kan bijdragen tot de ophefling van het vrij groote verschil, 
door hem gevonden (p. 1130 — 1131) voor de voluum-waarde van 
CII2 bij methylalcohol (2,12) en bij aethylalcohol (2,76). 
Door VAN DER Waals wordt nl. gebruik gemaakt van waai'den 
van Vk, Rl\ en pj^, waarvan hij (op p, 1128) aangeeft, dat deze bij 
benadering exact zouden zijn. Maar nu is juist uit het door mij in 
1908 ingestelde onderzoek gebleken, dat de door v. d. W. onderstelde 
„lineaire” afhankelijkheid der grootheden Rl'k en van den associatie- 
factor 2:(l-f-/l) zelfs bij benadering niet mag worden aangenoi.nen, 
IS' iet alleen geldt dit reeds, wanneer (zooals v. d. W. aanneemt) 
het volume der moleculen geen verandering ondergaat bij de associatie ; 
wanneer m. a. w. Bh ~ — Ys ^ is — maar de bedoelde 
afwijking vertoont zich in nog veel sterker mate, wanneer Lh niet 
= 0 is, zooals zeker het geval is bij water ®) en de alcoholen. 
In het geciteerde TEYLER-stuk ging ik' uit van de vergelijking 
Id-d R'J' a 
2 V — b ’ 
( 1 ) 
waarin /I den dissociatiegraad voorstelt der dubbelmolecnlen, zoodat 
er op oorspronkelijk dubbelmolecuul aanwezig zijn 72^^^ — d) 
dubbelmoleculen en = d enkelvoudige moleculen, tezamen 
V2 (1 + d) moleculen. 
i) Arch. Teyier (2) T. XI, Troisième pai tie (1908) ; Théorie générale de 1’asso- 
ciation de molécules semblables et de la combinaison de molécules dii'férenles. 
(p. 1—96). 
3) Versl. K. A. v. W. van 11 Maart, 6 Mei, 9 Juni en 13 Juli 1909, resp. 
p. 828, 956, 27 en 97. (Zie vooral het 3e stuk, p. 34 — 37). 
7 Reeds in 1899 meen ik te hebben aangetoond, dat het verschijnsel der maximum- 
dichtheid bij 4° G. op zeer eenvoudige wdjze kan worden verklaard door het aan- 
nemen van een negatieve waarde van /\b, zoodat een dubbelmolecuul een grooter 
volume zou bezitten dan twee enkelvoudige moleculen. [Zeitschr. f. physik. Ch. 31 
(Jubelband für van ’t Hoff)]. 
