519 
en men vindt, dooi- dit in de formule van Boi.tzmann voor te 
snbstitueeren en weder alle tei-nien weg te laten, die niet iV als 
factor bevatten, 
S =r kN j ^ lo<f (2jt Eni) + log v — ^ log + ~ — log j . • (5) 
Wij merken hierbij oi) dat voor een bepaalden toestand van het 
gas de grootheid tusschen de accolades onafhankelijk is van de 
keus der fundamenteele eenheden voor lengte, massa en tijd, en dat 
dus de getalwaarde van alleen in zooverre van die keus afhangt, als 
(lat met k het geval is. Men overtuigt zich hiervan gemakkelijk als 
men bedenkt dat de dimensies van G zijn 
Planck wijst erop dat G wel zal samenhangen met de constante 
k die hij in de stralingstheorie heeft ingevoerd, en die, vermenig- 
vuldigd inet het trillingsgetal van een vibrator, het energiequanbim 
voor^lien vibrator bepaalt. Daar de dimensies van h zijn 
zal G evenredig met A” moeten zijn. 
Er moet nu verder nog een bijzondere onderstelling omtrent de 
grootte van het elementaire gebied G gemaakt worden. Als men nl. 
n aan elkaar gelijke gasmassa’s tot één vereenigt door ze eenvoudig 
naast elkaar te plaatsen, moet zeker wel worden aangenomen dat 
de entro[)ie van het geheel gelijk is aan de som der atzonderhjke 
entropieëu. moet dus n maal grooter worden als dit met xV, a en 
E het geval is, wat, zooals uit (5) blijkt, alleen het geval is als 
ook G n maal grooter wordt. Het elementaire gebied moet dus 
evenredig met het aantal molekulen der beschouwde gasmassa ge- 
steld worden. 
^ 4 Tegen de beschouwingen van Planck bestaat het bezwaar 
d-it hij in gebreke is gebleven, met zijn elementaire gebied G een 
nhysiséd.e voorstelling te verbinden. Dat gebied zou nl. zes-d.men- 
sionaal zijn, en de grootte ervan zou door een speelruimte voor 
de coördinaten, gecombineerd met een speelruimte voor de hoeveel- 
heden van beweging bepaald worden. Nu ziet men, om alleen 
van de coördinaten te spreken, in het geheel niet in wat ons aan- 
leiding zou kunnen geven om bij onze waarschijnlijkheidsbeschouwiu- 
gen zekere ruimtedeelen van bepaalde eindige grootte in te voeren. 
Planck merkt hiertegen op dat men aan de relatieve cooicina en 
van het eene moleknul ten opzichte van het andere za moeten 
denken; inderdaad zou in een wisselwerking tusschen de deeltjes c e 
reden voor de eindige speelruimten waarvan er sprake is, kunnen 
