189 
De in bet begin dezer verhandeling opgestelde regel gaat dus door 
bij de invoering van bet eerste chlooratoom in de zijketen van 
toluol ; bij de nitratie van chloorbenzol ontstaat 70 % para- en 30% 
o-nitrochloorbenzol ; in overeenstemming daarmede is dat de hoeveel- 
heid p-nitroproduct in het genitreerde benzylcbloride grooter is, dan 
in het genitreerde toluol, omgekeerd die van o-nitroproduct kleiner. 
Zoodra echter het tweede chlooratoom in de toluol-zijketen wordt 
ingevoerd, verandert het type van het nitratieprodnct volledig ; de hoe- 
veelheid meta-isomeer is nu, hoofdzakelijk ten koste van het ortho-isomeer 
geweldig toegenomen. Daardoor nadert het substitutietype tot dat 
van ecne naar meta-plaatsen dirigeerende groep. Bij de invoering 
van liet derde chlooratoom treedt dit nog duidelijker op, daar nu 
in het nitratieproduct de m-verbinding quantitatief overweegt. 
Indien men de samenstelling van de nitratieproducten van benzal- 
chloride en benzotrichloride, met die van de nitratieproducten van 
benzaldehyd en benzoëzuur vergelijkt, komt evenwel de invloed van 
chloor als p-o-richtende substituent te voorschijn : 
Naam 
para 
ortho 
meta 
Naam 
para 
ortho 
meta 
benzalcliloride 
42.9 
23.3 
33.8 
benzotrichloride 
28.7 
6.8 
64.5 
benzaldehyd 
— 
>30 
<70 
benzoëzuur 
1.2 
22.3 
76.5 
Want bij benzaldehyd is de hoeveelheid m-nitroverbinding, ofschoon 
deze niet juist bepaald is, zeker veel grooter dan bij benzalchloride, 
waarbij wederom de som van ortlio % paraverbinding veel grooter 
is dan voor benzaldehyd, zoodat de groep CC1 2 meer naar p-o-plaatsen 
richt dan de groep CO. 
In benzoëzuur heeft men de naar m-plaatsen richtende CO-groep 
gecombineerd met de sterk naar p-o-plaatsen richtende OH-groep. 
Hoewel ook dit niet met zekerheid is bewezen, is toch wel waar- 
schijnlijk, dat bij de nitratie van phenol meer o- dan p-nitrophenol 
ontstaat. Wordt nu CO . OH vervangen door CC1 2 . Cl, dan heeft 
men vooreerst, wegens de vervanging van CO door CC1 2 , te ver- 
wachten dat er meer p-ü-isomeren zullen ontstaan ; daar echter OH 
sterker naar p-o-plaatsen richt dan Cl, moet de hoeveelheid dier 
isomeren niet zoo sterk overwegen ; en daar bij de nitratie van 
chloorbenzol veel meer p-, dan o-verbinding ontstaat, moet de ver- 
vanging van OH door Cl eene vermeerdering in de hoeveelheid 
p-verbinding tengevolge hebben. Inderdaad blijkt een en ander het 
geval te zijn. 
Amsterdam, Juni 1913. Ckem. Lab. d. Universiteit. 
13* 
