( 11 ) 
kleine jachtgeweer, waarmede ik van jongs af vertrouwd was, 
werd voor een klein soldatengeweer verruild, dat ik als ad- 
judant van miju’ vader droeg. Het liefst bleven wij achter 
de ligne de bataille, hielpen de gewonden verbinden, en ver- 
kreeg ik spoedig eene noodzakelijke zelfstandigheid in het 
handelen, een dieper inzicht en eene ernstige, zedelijke vroeg- 
rypheid. Onder de toenmalige jeugd was ook eene zekere 
vrygeesterij en een opstand tegen het oude gebruikelijke ont- 
staan : verschijnselen, die als voor den staat gevaarlijk wer- 
den beschouwd. Dit was ook het geval met de leerlingen 
in de kostschool van Winkler, waartoe ik eveneens be- 
hoorde. Onder de toen reeds vertrokken leerlingen, bevon- 
den zich de latere Kerkeraad Hase en de wetenschappelijke 
kunstenaar Ernst Fokster. Niemand had een zoo aangenaam 
voorkomen als Hase ; er bestond geen gezelliger metgezel, 
en niemand hanteerde den degen zoo goed en zoo sierlijk 
als hij Hij maakte in de stad, hetgeen de Prauschen »la 
pluie et Ie beau temps” noemen, en werd door de jeugd als 
eene autoriteit beschouwd. Tot Förster voelde ik mij aan- 
getrokken door zijn buitengewoon talent in het teekenen, te 
meer nog daar ook ik door zyn’ leermeester en onzen huis- 
vriend, Professor Schmidt, opgeleid werd. 
Mijn vader wijdde, als een verlicht voorvechter der vrij- 
heid van gedachte, eene zeer bijzondere aandacht aan de 
godsdienstige woelingen van dien tijd. Het werk van Dü- 
puis «Origine de tous les cultes” en van Volney «Les 
Ruines” had wortel geschoten. Iedereen vormde zgne eigene 
denkwijze; ik eveneens, en hoe jong ook, duldde ik geene 
tegenspraak. De methode van catechisatie-onderricht in onze 
school beantwoordde in geenen deele aan de eischen des 
tijdgeests. De leeraar, een man van wien ik trouwens veel 
hield, had eene zoetsappige, gezalfde voordracht, en sprak 
het liefst over de openbaring van Johannes. In den speel- 
tijd werd het behandelde besproken, de leerlingen spotten 
er over en schilderden toepasselijke karikaturen op den muur. 
