683 
zuiger, die zich in een tweede vat kan bewegen ; de druk in dit 
laatste vat wordt dan, door kwik gemeten. Bij deze constructie is 
het echter niet geheel te voorkomen, dat de assen der beide zuigers 
niet volkomen in eikaars verlengde vallen, waardoor wringingen en 
wrijvingen moeten ontstaan. Om deze te ontgaan mogen dan natuur- 
lijk de zuigers niet zoo nauwkeurig ingeslepen zijn als anders mogelijk 
ware. Gelijk bekend is, gebruikt Amagat in zijn manometer als 
overdracht vloeistof dan ook melasse, daar anders de overdrachtvloei- 
stof te snel zou uitvloeien, terwijl in de drukbalans van Schapeer 
en Budenberg met een dunne smeerolie kan worden volstaan. 
Daarentegen deelt de drukbalans van Schaffer en Budenberg, met 
Amagat’s manometer een moeilijkheid, waarop voor zoover mij bekend 
is, het eerst Wagner ') bij zijn onderzoek van een AMAGAT-manometer 
heeft gewezen. Amagat zelf nam als functioneerende doorsnede van 
den zuiger, d.w.z. als doorsnede, waarop de druk naar buiten werkt, 
eenvoudig de doorsnede van dien zuiger zelf. Nu wijst Wagner er 
echter op, dat de vloeistof, die tusschen zuiger en cylinderwand door- 
geperst wordt, een wrijvingskracht uitoefent op het cylinderoppervlak 
van den zuiger, en dat daardoor de kracht, die den zuiger naar 
buiten drijft inderdaad grooter moet zijn, dan het bedrag, dat zich 
uit de doorsnede van den zuiger en den druk laat berekenen. Of, 
m.a.w. de functioneerende doorsnede van den zuiger zal grooter 
moeten zijn dan de werkelijke doorsnede. Met behulp van hydro- 
dynamische beschouwingen komt Wagner nu tot de conclusie, dat 
het vei schil zal afhangen van de wijdte van den cylinder, waarin 
de zuiger zich beweegt. De helft van het verschil tusschen zuiger 
en cylinderdoorsnede, zal nl. nog bij de zuigerdoorsnede moeten 
opgeteld wordeu om de juiste functioneerende doorsnede te bepalen. 
Vandaar dan ook, dat Wagner, niet zooals Amagat, alleen de zuiger- 
dooi snede, maar (althans voor de beide kleine stalen zuigers, die 
hij gebruikte) ook de cylinderdiameters zeer nauwkeurig heeft bepaald 
Het verschil tusschen de beide diameters bedroeg ongeveer 0.01 mM, 
en is dus op een totaalbedrag van ongeveer 5 mM. inderdaad niet 
zonder beteekenis. 
Nu heeft Wagner echter ook langs direkten experinienteelen weg 
de functioneerende doorsnede bepaald, door n.1. na te gaan met 
welke gewichten de zuigers belast moeten worden om evenwicht te 
maken met een druk, die direkt door een kwikkolom gemeten wordt. 
En hij komt daarbij tot een zeer merkwaardige uitkomst. Immers 
terwijl de uitmeting 5.128 resp. 4.076 m.M. voor de zuigerdiameters, 
‘) Dissertatie München 1904. Ann. d. Phys. (4) 15, p. DOS. 
Verslagen der Afdeeling Natuurk. Dl. XXII. A°. 1913/14. 
46 
