976 
VIII. 26 Jan. 9 :? /i uur. Doorsnijding der Rr. communicantes.’ 
10 uur. Kikker in het vochtige kamertje gehangen, na onderbinding van 
’t hart. 
1 uur. Alle gewrichten nog slap. 
6 uur. Linker schouder en elleboog verstijfd, lichte stijfheid in de linkerheup. 
9 uur. Linker achterpoot geheel verstijfd in strekstand met uitgespreidde 
zwemvliezen. 
Rechter schouder en elleboog ook stijf, doch minder dan links Rechter 
heup stijf in buigstand doch rechter knie en voet zijn nog slap. 
Zoo heb ik een reeks van 20 proefnemingen gedaan, waarbij ik 
steeds vertraging vond van de lijkverstijving aan die zijde, waar ik 
de Rr. communicantes had doorgesneden. Het verstij vingsproces gaat 
derhalve sneller als de spieren verbonden zijn met het centrale 
zenuwstelsel door middel van de efferente autonome zenuwbanen. 
In de eerste waarneming, die geschiedde bij kamertemperatuur 
verstijfde de geopereerde kant minstens 7 uur na de niet geopereerde. 
Maar ook in de proeven die ik bij ruim 30° Gels. verrichtte, was 
het verschil wel 1 a 2 uur. De hier vermelde experimenten hadden 
plaats bij exemplaren van Rana esculenta; ik deed ook eenige 
proeven bij Rana temporaria waarbij het verstij vingsproces sneller 
verliep. De oorzaak hiervan meen ik te moeten zoeken in de veel 
dunnere ledematen, waardoor de verhouding tusschen volume en 
oppervlakte der spieren ongunstiger wordt. Hierdoor wordt het 
afstervingsproces en het verstij vingsproces klaarblijkelijk bevorderd. 
Hetzelfde onderscheid tusschen den wel- en niet geopereerden kant zag 
ik ook hier. In al m’n experimenten valt dadelijk op dat van de 
voorpooten de schouder ’t eerst verstijft en van de achterpooten de 
heup. De knie echter was nu eens stijf vóór den voet en dan weer 
omgekeerd. Met geringe afwijkingen ging dit dus volgens de wet 
van Nysten. 
Voorts verstijfden in al mijn proeven eerst de buigers en 
later de strekkers. Hierop werd voor de achterpooten geen uit- 
zondering gemaakt, zoodat aan ’t eind van elke proefneming de 
achterpooten in gestrekte houding verkeerden. Ik meen er verder 
op te moeten wijzen, dat in al m’n proeven de verstijving plaats 
vond onder spierverkorting ; eerst een verstijven en verkorten der 
flexoren, dan der extensoren. 
Hermann, die voor ’t eerst bewees, dat het proces der lijkverstijving 
onder invloed van ’t centrale zenuwstelsel versneld wordt, hield de 
lijkverstijving voor een laatste spiercontractie. Omdat, zooals ik nu 
heb aangetoond de lijkverstijving beinvloed wordt door het centrale 
zenuwstelsel langs de autonome zenuwbanen, evenals dit het geval 
