977 
is met den spiertonus, meen ik dat de lijkverstijving is een laatste 
tonische spierverkorting. Deze opvatting is ook geheel in overeen- 
stemming met het onderzoek van Pekelharing 1 ), die aantoonde, dat 
het kreatinegehalte der spieren bij de lijkverstijvintg toeneemt, 
evenals ook bij verhoogden tonus. 
De vraag rijst nu: hoe komt de lijkverstijving tot stand ? De gewone 
verklaring is dat door het afsterven van het centrale zenuwstelsel, 
de spieren langs de zenuwbanen prikkels ontvangen en deze de 
verstijving versnellen. Ewald hield ’t er voor dat deze prikkels 
hun oorsprong nemen in het labyrinth, terwijl Fletcher aantoonde, 
dat zuurstoftoevoer de spieren laat afsterven zonder te verstijven. 
Ik meen nu een meer algemeene verklaring te kunnen geven, die 
met de bekende feiten in overeenstemming is. 
We weten dat de lijkverstijving alleen optreedt als de bloedsomloop 
stilstaat. We krijgen dan in alle weefsels ophooping van stofwisselings- 
producten, dus verstikking. En nu is het bekend, dat, als we een dier 
laten verbloeden of verstikken door afknijping van de trachea, dat 
dan van den kant van het autonome zenuwstelsel velerlei prikkelings- 
toestanden optreden: door aanspanning der arrectores pilorum gaan 
de haren rechtop staan in de dorsale huidgebieden van den romp en 
in den staart; de blaas ontledigt zich en evenzoo het rectum. Volkomen 
analoog treedt nu ook het afzenden van krachtiger tonusprikkels 
naar de skeletspieren op. De centrifugaal verloopende prikkels, die 
gedurende het leven langs den weg van het thorakale autonome 
zenuwstelsel den spiertonus onderhouden, zullen nu bij deze ver- 
hoogde prikkelbaarheid na den dcod een laatste krachtige tonische 
spierverkorting geven. 
Nadat ik aldus had vastgesteld, dat het ontstaan der lijkverstijving 
onder den invloed van het thorakale autonome zenuwstelsel staat, 
rees bij mij de vraag, of deze beinvloeding althans bij de kikkers, 
evenals de tonus, zooals P. Q. Brondgeest 2 ) beAvezen heeft, reflec- 
torisch door langs de achterwortels van het ruggemerg aangevoelde 
prikkels onderhouden wordt. 
In deze richting heb ik reeds een 10-tal proeven uitgevoerd. Ik 
doorsneed bij een kikvorsch de achterwortels 8, 9 en 10 aan één 
kant. Uit de leer der segmentaal-anatomie weten we, dat deze ach- 
terwortels de sensible zenuwbanen van den achterpoot bevatten. 
Alleen die kikkers, die na de operatie nog goed konden springen 
9 Onderzoekingen van het Physiologisch Laboratorium te Utrecht 5de R. XI 
pag. I. 1910. 
2 ) P. Q. Brondgeest, Over den tonus der willekeurige spieren. Diss. Utrecht 1860. 
