1316 
dat de complexe moleculen een ander volume bezitten dan de enkel- 
voudige, en daaruit — volgens de bekende thermodynamische be- 
trekkingen, welke den graad van complexiteit als functie van v en T 
aangeven — een betrekking b =f(v) berekenen. Daarbij komt dan 
echter bij RT nog een factor, welke van den associatiegraad afhangt. 
Wat van der Waals zich op p. 1076 van zijn Verhandeling in 
de Verslagen van 25 Januari 1913 (verschenen 13 Maart) in dien 
zin heeft voorgesteld, was toen echter reeds door mij uitvoerig be- 
handeld in een reeks van vier stukken, 1911 —1912 door mij te 
Clarens geschreven. (Over de veranderlijkheid van b etc. ; zie Ver- 
slagen van 13 Oct, 9 Nov. en 8 Dec. 1911 en 16 Jan. 1912). Dat 
men op die manier een heel eind kan komen, kan uit deze Ver- 
handelingen genoegzaam blijken. Dat zich hierbij bezwaren voordoen 
van den zelfden aard als van der Waals op p. 1076 onderaan (1 c.) 
te berde brengt, is aan het eind der 4 de Verhandeling (p. 782 e.v.) 
eveneens gebleken. 
In elk geval is het een soort van verlichting, dat volgens al het 
bovenstaande de aanname van schijnassociatie niet absoluut nood- 
wendig schijnt. Immers de verandering van b met v en T kan zeer 
goed door andere invloeden worden verklaard. 
5°. Dat b, gaandeweg afneemt met de temperatuur, zóó dat bij 
T= 0 b g met b 0 zou samenvallen, en dus de veranderlijkheid van 
b geheel zou zijn opgeheven — waardoor bij het naderen van het 
absolute nulpunt hoe langer . hoe meer tot de ideale toestandsver- 
gelijking met konstante b wordt genaderd — dit wijst op de onhoud- 
baarheid der kinetische aanname, dat bij zeer groot volume (immers 
bg heeft slechts op groote volumina betrekking), d.w.z. in idealen 
gasioestand, b q = 4ó 0 zou zijn. Want dan zou ook, volgens de bekende 
kinetische afleiding, bij de laagste temperaturen nog b,, — 4ó 0 zijn. 
Terwijl het duidelijk is gebleken dat b<, bij lage temperatuur hoe 
langer hoe meer tot lg nadert. Zie zeer speciaal lil, p. 1097, for- 
mule (35) en de daaronder staande welsprekende tabel. 
6°. Zoo zou dan toch bewaarheid worden wat ik schreef in I, 
pag. 793 onder, tot 794 boven (Verslag van 13 Februari 1914), dat 
nl. in v — b de grootheid b steeds betrekking heeft op het werkelijke 
volume der moleculen m, en niet ~ 4 m is, zooals de kinetische 
theorie zou doen gelooven. En hiermede zou dan ook van zelf het 
bezwaar verdwenen zijn, waarop ik in II, p. 886 (onder) tot 887 
(boven) met nadruk wees. 
Het wordt dus hoe langer hoe waarschijnlijker dat de z.g. schijn- 
verkleining van b niet bestaat , en er alleen een werkelijke verkleining 
overblijft, welke door een formule van de gedaante (29) wordt voor- 
