ijS 
H I S T O R I E 
V A jff .D E' 
N ’A ' T U R E 
oft ghekapt , oft gheplant , een quade lachte 
vettigheid groeit: 5 (by de Bofchfplanters Ai- 
burne ghenoemt ) welke de eenjghfte ftof 
van defe wormen is : Maar hoe de! bomen 
drogher, bitterder, oly acht ighefeu harder 
zijn , hoe fy ghelooft werden meer: van 4 e 
Teredo bevrijd ee zijn. Somtijds beichadi^ 
ghen fy ook de Sy pres , de Ukker.-noot , 
de Pok-hout en Lmde-boom. Dé wijs van 
haar voortteeling in t hout is diergelijk De 
meefte groeijender in, maar komen met van 
buiten in, en verteerenal hetmergh, fodat 
fy haar voortgangh nemen uit het geen waar 
uit fy beltaan. De doftelijke en bygcvoeg- 
de oorfaak, is de foete en voedtiame voch- 
tigheid van ’t hout met verrottinghbeünet, 
ghelijk uit de flijmerighe vochtigheidt de 
wormen in ’t ghedarmte groeijesn. Die foe- 
te vochtigheic verrot uit twee oorfaken , te 
weeten door onghematigheid en feheidingh 
van ’t gheheel : Door de onghematigheidt 
wortdehoedanigheit bedorven. Door won- 
den vloeit met alleen het m^tleboren vocht 
uit, maar de vremde, die door reghea en 
milt daar in valt , doet de felve verrotten. 
In de oude vofe en verdorde bomen , zijn de 
wormen meeft , fo om dat het wortel- vocht 
daar meer vermindert, als om dat de onghe- 
matigheit, warmte, en vremde vochtigheid 
meerder angroeijen , gelijk dikmaal de ou- 
de Menfchen van een vuil fchorft, luifen cn 
ghewormte ghequelt werden. Het hout dat 
xn de Maan leit krijght haaftigher wormen, 
om de al te grote vochtigheit van de locht, 
en in de Son om de al te grote hitte , maar 
die van binnen groeijen komen op alle tij- 
den voort: die van buiten komen , groeijen 
uit het faat van de Mugghen en Vlieghen , 
Hpt komt i'eb op /vlakke pkfcit feu voort , 
maai* die evenwel opghchbocht zijn, eh op 
kleine drogr^aamuchtbai»; heuveltjes. De* 
fe .Heeftersoihe/ijjudckft .1 van de : Lente mee 
den regen bedauwt, btengen baar grein op 
dufdamghe w’ijsrari den. dach. Daar lieh de 
oude rfte lied antoiee takken verdeelt , komt 
iró’t midden .van .kieide /jTet- nondts. voort, 
fo gcoot. , en-geyeewt als: eenPxweet , en dat 
noemt men de.Moeder l dm.dat'de anderc 
greinen daar voorts: uit komen ; doch yder 
hduvel heeftrmeeft’vijf Moedes, welke nvt 
begin van d e So meren dutte, eerr menigte van 
heel kleine wormen, voorti hcengen,en i n deii 
top,verfwaklmï.Defe nieuwe vnigt die witis 
kruipen allema de hooghfce : maar als. defe 
wormtjes omtrent de bogtenvan defe groei- 
jende fpnht komen,vallen fy aften op wallen- 
de, worden fy focgDoot als geers.: daar na meer 
angroeijende , verandert haar; witte verwin 
alchgrauw, cnmr.ghelijkënen fy nietnleer 
een dier , maar een erweef. Dam wordcn.die 
greinen welke nu rijp , en vol gheverwde 
Wormtjes zijn by.een vergadert : En als fy 
tot de Koopluiden ghebragfaft werden , word 
haar vel door lijn tengerheid gefeheurt: Defe 
Wormtjes, die fonder dópzijxa, gelden een 
Kolen obelher pond , mhardic noch ten deel 
ande dopvaft zxjïï, niet meer als een vierde* 
deel van een Nobel : Ondertuflen legghen 
defe Wormtjes oribeweeghlijk en als dood : 
Maarfo haalt de rechte tijdtan-komt , won- 
denfeopeen linnen laken in de Son gbeleit, 
dan beginnen fy door de warmte weder, le- 
\ vend te \verden,en tragtemveg te 1 open,maar 
worden van de toeiienders die daarghedue- 
rig by zijn , weer midden in ’t laken gefchud, 
fo lang tot datfe fter ven , met fo groten ange- 
en dat ghemeenlijk in de Lente en Somer, naamheid van reuk, gehele dry dagen langh 
maar ’s Winters vriefen fy doodt. De I terwijl dit ghefchiet , dat fy den reuk van 
locht en de aardt hebben hier ook groote j Civet, Amber, Mufkus, en debloem van de 
Moufet: 
1. c. 
kraght: Want het Yerlantfe hout rot heel 
felden , uit de kraght der aarde , ghelijk 
ook dat van Arabia door de kraght der 
locht. 
II. S T I P. 
j Vdn de Heefl er -wormen. 
D E Heefter - wormen quellen de Wil- 
ghc, de Eyken-Heefters , de Jene- 
ver-boom , een ghedaght van Bramen, en 
andere dierghelijke. In de lage Wilge bo- 
men ( infonderheid als de botten uitlopen) 
worden fomtijts eemge rofen gevonden die 
vol wormen fteken, gelijk ook in de bladeren 
van de Maftix-boom. 
Van de Ilexoft Eerds-velds-heefters (feit 
Quinqutranus) zijn twederley gedachten, het 
een boomachtig , het ander een kleine Hee- 
fter, anderhalve voet hoog : Het is heel blij- 
groen, met glat-blinkkende bladeren , ron- 
dom met tandtjes belet, en rijft meteen fpier 
op als een Rufe-boom, en heeft by de onfe de 
naam van Fagusoft Beuke-boom bekomen. 
Citroen- boom , niet wijken. Maar die grei- 
nen welke de fnedigheid van de vergaderen- 
de ontfnappen , veranderen terftondt in een 
groot getal ghevleugelde dieren, en kiefen de 
locht. Daar is angemerkt dat op eenjaar in ’t 
ftene veld van Arrelau , defe W ormen op elf 
duifend goude Kronen ghewaardeert zijn. 
Dit feit Quinquerantes. 
De felve wijs van Scharlaken-grein te be- 
reiden , wort noch by mijn tijdt ( feit Kgrohif 
Kjujius ) in Narbonne , en Spanje ghelien : 
want fy hebben haar plaatfen onder den blau- 
wen hemel , maar een weinigh verhe ven ge- 
maakt , die fy met linne laken befpreijen , en 
daar die greinen op uitftorten, daardetoe- 
fienders met ftokjes in ’t heetfte van de 
Somer gheduerigh by fitten , en de hoeken 
van de Lakens fchudden , om de uitkrui— 
pende wormtjes naar het midden te ver- 
drijven : Maar Petruf , Bellomus L. x. Ob- 
fervat.'Cap. 17. verhaalt een andere wijs om 
het Scharlaken - grein te bereiden : Het 
Scharlaken-grein ( feit hy ) komt in Kreta 
overvloedig voort, fo dat de herders en kinde- 
hoe wel het geen gelij kenis na de felve heeft ! ren dat vergaderen.Sy vinden dat in de maant 
| Junius 
