In lib. quintum Diofcoridis. 6n 
tatam , atque exattifiime difcuffam habere cupit , librum legat Georgij jLgricolx tiiri eruditiffimi , d quo nos plura mutuatos 
ejje ingenue fatemur . Cxterum illud omnibus , ut mea quidem fert opinio, perjuajum effe debet , quod nihil aliud fit met al- 
iorum materia , quam fubttantia elementaria , qux tanto perfectius metallum efficit, quanto magis in xquali proportione tum 
qualitatis , tum quantitatis impensh depurata conttat . Quippe in metallorum materia aquam effe, maximo argumento ett , 
quod ignis calore liquentur , ac fluant ; frigore uerb tum aeris , tum etiam qux rurfus denfentur , ac coeant . Id quod cla- 
re osiendit , ea a q ux multum . terrx uerrb parum obtinere. Simplex enim aqua non efl eorum materia , fcd mifta cum terra: 
atque terne quidem portio tanta in miflione exiflit, quanta aqux perjpicuitatem obf cur et, fulgorem uerb non auferat . Quin- 
etiam miflura quo parior fuerit , eo pretiofius (ut diximus) metallum conflat , idque magis ignis patiens redditur . Sed quo- 
ta terree portio infit cuique humori , ex quo efficitur metallum , nemo mortalium unquam mente concipere potest, nedum uer- 
10 bis explicare . Id tantum nouit Deus optimus maximus , qui certas , ac definitas quafdam leges natur x tribuit , quibus res 
inter fie mifcet,ac temperat . Succus igitur esi , cx quo formatur metallum , quem pariant ttarij motus , quorum proximi 
funt aqua defluxus terram mollientis , aut fecumrapientis : terra cum aqua permifiio : & nis caloris agens in mijluras , ut 
id genus fuccos gignat. Sed cum de metatorum materia fatis ditium fit , iam caufam efficientem profequamur . Da au- Caufa meta! 
tem nil aliud nobis effe cenfetur , quam calor , '&, frigus , qui in ipfius terra uifceribus reconduntur . Calor inquam is efl . qui lor ii efficiet . 
humoris metallici mulionem coquit, ac purificat ; frigus nero , quo eadem denfatur, & dura efficitur . Hoc equidem expe- 
rientia facile comprobatur , cum neminem lateat ignimctallaliquef cere , ac etiam tractu temporis pott liquationem , ipfius 
ignis calore contabefcere , auro excepto . Quamobrem detefianda uidetur eorum opinio , qui tantum calore fibterraneo me- 
talla confici crediderunt . Sunt & qui putent , metalla omnino effici fiderim errantium influxu . Soli nanque auri genera- 
tionem ajfignant , Lunx argenti , Marti ferri , Mercurio argenti uiui , Ioui Stanni , V encri aris, Saturni denique plum- 
20 bi. u tddmtque , quod flenti metalla ab errantibus Stellis fui ortus principium habent ; ita pretiofi lapides , ac gemma, a 
fixis fuam effeSh icetn caufam fufdpiunt . Huic autem fententix plerique non acquiefcunt , quoniam has caufas nimis re- 
motas credunt , & propinquioribus caufts inhxrendum effe arbitrantur . Ego tamen inficias non eundum reor , quin omnia 
hac inferiora terrena , ac finita regantur , gubernentur , & producantur a fuperioribtts ccslefiibus , ac fempiternis : qua tan- 
dem diuturna orbium cir cumtolutionc , omnium caufarum tam remotarum , quam propinquarum caufa exijhmt . Ita pa- 
riter dicendum exiflimo lapidum gignendorum caufam non femper a folo frigore , uel calore , fed modo ab hoc , modo ab illo i 
prouenire. Vam lapides , quos aqua bumeftando diffoluit , calorem exiccando compegiffc intelligimus . Contra uero, qui 
calore ignis liquefiunt , ut fluuiorum , & torrentium filicis , quibus igne liquatis nitrum conficiunt artifices, eos frigore con- 
creuiffe certum efl . Concretio enim , eique oppofiU ajfefliones , refolutio fcilicet , atque liquefacio , oriuntur a caufis inter 
fe contrarijs . Etenim calor a materia humorem extrahens , eam efficit duram: at frigus eandem, aere maxima ex par- 
ito teexclufo, uehementer conSlringit, quemadmodum agit , cum aquam in glaciem , uel niuem cogit . Hinc efl , quod memo- 
ri* prodidit Galenus , eam aquam corporibus prorfus inimicam effe , qux d niue , uel glacie colliquatis fluxit : quoniam om- 
ne , quod in catenuiffimim erat , dgelu expreffum fuerit . Duabus bis caufis tertia quoque accedit , qux efl Juccus ille la- 
pit, ejeens , de quo fuperius diximus , qui uel foliis , uel cum aquis permisi us in ttirpium meatus , aut in animantium parti- 
culas recipdur . jqamprxterqudmqubd fit lapidum materia , caufx etiam efficientis partes fubit : quando fcilicet in cor- 
pus aliquod per meatus penetrat ; idque totum fecum in lapidem uertit . Quod fi in lapidem concreiierh guttatim cadens , 
aut in urceos diffufus , tunc materia tantum , non caufa efficiens dici merebitur . Gignitur hic ( ut fupra ditium efl ) rn lo- 
cis quibufdam lapidofis , & interdum aqux commiflus , per uenasperrx manat , & effluit . Quapropter mirari non licet , fi 
fontes, riuuli, lacus , ac putei reperiripofjint, qui Jlirpes ,ofia, & alia multa in lapidem tratiu temporis uertant ■ I erum 
non efl ignorandum , quod fuccus is lapidefcens motu aliquo agitatus , non facile in lapidem denfatur , niji craffus admodum 
4-0 fuerit ,J’ed fimulatque in meatus ligni aut alterius rei receptus , difperjusque quieuerit , frigore cogitur , & concrefcit , mu- 
tat que res illas , quibus continetur , in lapides , ut in quodam Gothia fonte euenire probatiffimi autbores tefiantur . Cuius 
guttx folo per fufx , cum raoucrri , aut agitari nequeant , ab ambiente aere denfantur , & lapidefcant . Quod fiprxtereaus- 
rum efl , in montibus Tyrenxis effe loca , in quibus aqux pluuiales lapidefcant , id ideo fieri pojfe uidetur , quod aquas cum 
terra permittas uel folis calor paulacim concoquat , uelinftgnis propter calorem ficcandi uis , qux terrx injit , confpifjet: 
utroque enim modo ex eis potefl effici lapis . Iqcque neceffie efl confingere, aut comminifei aliam uim , qux idipfum agat. Cur pauci, 
quam quatuor qualitatum , aut eam , qux ab ipfis inter fe agentibus, & patientibus orta loco tribuitur. Sed hic nobis Ju- 
bit inquirendum, cur unus tantum quandoque gignatur lapis , cur uerb plures uno loco efficiantur . Fit igitur , ut arbitra- 
mur , unus tantum lapis ,ciiM locus , qui concepit materiam, folidtts fuerit , ac meatibus carens. Quippe conclu fus calor 
omnem tum operam , tum facultatem undique in materiam conferens , unum duntaxat lapidem gignit , & ipfitni quidem 
50 magnum, autparuum , fecundum materix quantitatem .quapropter plerunque fingulares a frigore efficiuntur , cum pu- 
viffirni fitcci , ex quibus conflant, rarius multi ac magni in locum unum congregentur . Verum contra plures gignuntur la- 
pides , fi locus non fuerit piant folidus , fed meatibus refertus , per quos calor ipfe dif currere queat: nam fi meatus pauci fue- 
rint , calor materiam diuidcns paucos efficit lapides ; fin multi, multos . .Ad bxc plures generantur lapides non modo ex 
prxdiciis ,fed etiam ex materie diuerfitate . quandoquidem calor partem unius generis fec emens ab ah crtus generis parte , 
plures efficit Lapides . Item plures efficiuuntr ex multis unius loci receptaculis , in quibus iafiifa materia in putres partes di- 
viditur : fiquidem in ea frigus non minus , quam calor uires fuas exercere potett . Qui lapides prxterea pro uiuerfa materix 
mole magni , aut exigui redduntur . Jifdem modis quoque glarea , <& fidit es fiunt : et fi if jxptus aquarum impetu , qui Jaxa 
frangit , & comminuit , efficiantur . Haclcnus caufas explicaumus , qux lapides , ZV metalla efficiunt . nunc ad eorum of- 
ferentias progrediamur . Colorum itaque cif 'crimina , qux in lapidibus fpeciantur, materix ? ex qua gignuntur ,dmo,na- Lapid Umco _ 
<5o tem indicant .unde mus & idemlapis fxpe uarios colores conf equitur , quod fiat ex diuerft coloris maUria . Dem*ia.or, lores vnde da 
citm ip forum lapidum fit opifex, coloribus materiam inficit : nam obfcuros ipfius colores illujbare, flujtres vnOvbjcu- rij. 
ros redderepoteft . Cuius ejfeclm exemplum clarum habetur in coloribus tjs , quibus ficiilia uafa pinguntur ■ na /que colo- 
res omnes, qui ad vafa fictilia pingenda , uel inficienda parantur , anteaqudm in fornacem conficiantur , ab vs plurimum 
dittant , qui m fictilibus ipfis igne torrefactis , pottea vijuntur . Quandoquidem etji ficiilia xris fquama Juper porphyri- 
te lapide Ixuigata, admijia aqua , infecla rufo, colore , xris fer b modo , appareant, ignem tamen fornacis experta, uiri - 
dia efficiuntur . Sicut & color, qui ex ferri fquama paratur, mellinus efficitur . Lapis etiamnun. , quem figuli nojlra- 
tes vulgo uocant ^ajfara , porphyrite lapide Ixuigatus , colore fubnigro cruda adbuc fictilia tingit ; fed igne percoctus . in 
cxruleum prxttantiffimum mutatur , vt nobu apertb declarat cxruleus , ac pulcherrimus ille color , quem vulgo pictores vo- 
cant Smalto : is enim ex ipfo lapide a^affiara nominato , cum uitro mitto in uitriarijs fornacibus efficitur. V erum hanc co- 
lorum permutandorum facultatem infrigorenon inuenias . quare lapides ab ipfo i$affi colorem eundem finiant .quo prius: 
* eorum 
