196 
Tandraman (* * * (§) ). Deze prins — dus luidt het verhaal — was een ijverig bevorderaar van den landbouw 
en moedigde, door eigen voorbeeld, bet gemeene volk daartoe aan. Hij lag den bufTel het juk op en 
werd om die reden Mahisso en zijne nakomelingen Moencling (-f) bijgenaamd. — Volgens de overlevering 
der Sundanezen verliet de wilde buffel uit eigene beweging het woud en kwam vrijwillig tot hen over, 
hetwelk in het tijdvak der regering van den genoemden vorst voorviel. 
De buffel is voorzeker het nuttigste en belangrijkste dier voor den inlander ; vooral op die eilanden, 
waar de rijst, het voornaamste voedsel der westelijke bewoners van den Archipel, grootendeels in be- 
waterde velden ( Sawah's ) wordt aangebouwd. Ofschoon ook de os in sommige streken van Java, 
Sumatra, Bali en Celebes voor den ploeg en de kar gespannen wordt, geeft men toch in het algemeen 
aan den buffel, als trekdier de voorkeur, omdat hij de vochtige en modderige gronden bemint en, 
hoezeer log en langzaam in zijne bewegingen, bijzonder sterk is. Wel heeft de os meer volharding, 
is hij sneller van gang en beter legen de hitte bestand; maar in ligchaamskraeht moet hij verre voor 
den buffel onderdoen, en kan daarom alleen in ligte gronden en langs effene wegen, met voordeel tot 
den arbeid gebruikt worden. Het paard, hoezeer in al de genoemde landen geenszins schaars, wordt 
nooit door den inlander ten behoeve van den landbouw als trek- of ploegdier gebezigd. Het getal buffels 
gaat dan ook dat van het rundvee meer dan driemaal, en dat der paarden meer dan viermaal te boven (($). 
Het rundvee van den lndischen Archipel bestaat deels uit het gewone Indische of Zebu-ras, deels uit 
bastaarden van dit ras en den Sundaneschen wilden stier; de weinige Europesche koeijen, welke van 
tijd tot tijd derwaarts gebragt en, wegens de veel aanzienlijke!’ hoeveelheid melk, die zij geven, door 
(*) Zie Rallies, Ilistory of Java, II, p. 96. Het eerste woord, hetwelk voor eene zamenstelling wordt gehouden 
van het Sankritsche b/irüê (wenkbraauw) en widjaja (overwinning), en dus: die in de wenkbraauwen de 
overwinning draagt, zoude beteekenen, is als eigennaam van onderscheidene Hindoesche vorsten, doch vooral van den 
ongelukkigen laatsten van het rijk van Madjapahit , in de Javaausche overleveringen, zeer bekend. Mahisso of Mahêsso 
i| iij'L'i cm j s j n ]|(i[ Hoog-Javaanseh de naam voor buffel; tandraman schijnt een verminkt te zamengetrokken woord 
te zijn van het Laag-Javaansche tandhoer , plant, planten, en het Sanskritsche dmdnna , raauwe rijst. 
(j-) Sundanesche naam van den buffel. Praboe moending sari , d. i. Koning van den versierden buffel, 
de tweede vorst van Padjadjaran en zoon van den eersten, bragt den hoofdzetel des rijks uit het tegenwoordige distrikt 
Soekapoera, westwaarts naar dat van Bogor (Buitenzorg) over; dus nagenoeg in het midden der door de Sundanezen 
bewoonde landstreek. 
(§) Wij achten het niet onbelangrijk, hier, ter nadere vergelijking, een kort overzigt te geven, uit officiële berigten 
geput, van de hoeveelheid buffels, rundvee en paarden, welke in 1841 op Java aanwezig waren. In de gezamentlijke 
Residentiën, met uitzondering van die van Batavia en de twee onder inlandsche vorsten staande landstreken Soera- 
karla en Djokdjokarta , telde men toen, aan het einde van gemeld jaar, 1,324,623 buffels, 431,357 stuks rundvee 
en 291,578 paarden. Neemt men nu, in de laagste verhouding tot de andere naburige distrikten, voor de twee 
vorstelijke landstreken en de residentie Batavia de hoegrootheid van den veestapel, als volgt aan: buffels 150,000, 
rundvee 45,000 stuks, paarden 36,000, dan zoude men, in ronde sommen, voor geheel Java kunnen stellen: 
1,475,000 buffels, 476,400 runderen en 327,600 paarden. Men dient hierbij echter in het oog te houden, dat de 
telling van het vee over het geheel nog steeds zeer onvolledig en op sommige plaatsen alleen bij raming heeft kunnen 
geschieden, zoodat het eigenlijke getal ongetwijfeld grooter is, dan deze cijfers aanwijzen. 
