266 
ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN. 
daarbij bijzonder trof, is Wasmann’S omschrijving van het 
Godsbegrip, die zoo merkwaardig overeenstemt met hetgeen 
ikzelf daaromtrent als student reeds in 1894 in Propria 
Cures ter bestrijding van atheïstische beschouwingen schreef : 
,,Ook met mijn gezond verstand is het begrip van een God, 
die voortdurend in het lot van het reeds bestaande ingrijpt, 
onvereenigbaar, doch de wondere harmonie in de Natuur 
moet ons, dunkt mij, er toe leiden het bestaan aan te 
nemen van een Hooger Wezen, dat de materie geschapen 
en de wetten ingesteld heeft, volgens welke deze materie 
zich verder ontwikkelt. Het Heelal is oneindig, eene oneindige 
ruimte is nooit gevuld, en ik kan mij zeer goed een God 
denken, bezig, de oneindige ruimte van ontwikkelings- 
zwangere materie te voorzien.” 
WaSMANN wijst zeer terecht op de inconsequentie van de 
nieuwere monisten bij de omschrijving hunner ,, Weltseele”, 
waartoe zij hun toevlucht moesten nemen bij de verklaring 
van langs mechanistischen weg onverklaarbare verschijnselen. 
WASMANN’S verhandeling is weder geschreven in den 
boeienden stijl, dien wij in dezen geleerde zoozeer bewon- 
deren. WaSMANN is niet alleen geleerde, hij is ook dichter 
en de liefde tot de goddelijke natuur inspireert hem tot 
een stijl, die den lezer geen oogenblik loslaat. 
Dat niet alle vragen, die uit het behandelde onderwerp 
voortvloeien, eene afdoende beantwoording vinden, zal wel 
niemand verwonderen. Zoo mist men noode een poging tot 
verklaring van het merkwaardige collectieve instinct, dat uit 
,, Amikalselektion” van bepaalde paartjes van Lomechusa 
door Formica sanguinca spreekt. Hierbij kan immers geen 
sprake zijn van de werking van een individueel instinct, 
daar dan bij de keuze der te behouden paartjes en de uit- 
drijving der ongewenschte de wildste verwarring zou heerschen. 
Juist de uitingen van het collectief instinct der sociale 
insecten lijken zoo wonderlijk veel op verstandelijk overleg. 
Eenigzins vreemd doet in deze tijden des schrijvers enthou- 
siasme aan voor het geestesleven des menschen en voor 
des menschen geest ,,naar Gods evenbeeld geschapen”. De 
uitingen van dien geest der groote massa zijn weinig ver- 
heffend en geven ook weinig blijk van overleg. Zoo opper- 
