VAN DE NATUUR OER DIEREN. 
7 
kïng, en , om zo te Ipreeken ^ werktuigelyk , en onafliankelyk van eenige uitwen- 
dige oorzaak. De zintuigen daarentegen , en dc gcheeie omflag , werken niet 'dan 
by beiirtelinglchetunchenpouzen,'eii door opvolgü„de Ichuddingen , door de uit- 
wendige vüoi werpen veroorzaakt. De voorwerpen o-jttenen hunne werking op de 
ziniiiigen, de zintuigen wyzigen die werking der voorwerpen, en brengen der- 
zelver gewyzigd indnikzel in de harfenen, alwaar dat indrukzel dat geen wordt, 
het geen men gewaarwording noemt ^ de harlènen , ingevolge van dien indruk, 
werken op de zenuwen, endeelen haarde fchudding, welke zy ontvangen, mede; 
en het is deze fchuddmg, welke de voortgaande bevveeging, en alle de andere 
uic«’enJige werkingen des lighaams en der ledemaaten van het dier, voortbrengc. 
Te. k'_ns als eciie oorzaak op een lighaam werkt; weet men, dat dit lighaam zelf, 
door zyne wederwf-rkuig, op deze oorzaak werkt: hier werken de voorwerpen op 
htt dier door H.idJei der zintuigen, en het dier werkt op de voorwerpen door zy- 
ne uitwendige beweegingen; in het algemeen is de werking de oorzaak en de 
Wedarwerking het nitwcrkzel. 
fvJen zal niy mogelyk zeggen, dat het uiuverkzei hier niet evenredig is aan de 
oorzaak; dat in de vafte lighaamen, die de wetten der vverkruigknnde volgen, de 
wederwerking altoos gelyk is aan de werking, maar dat de uitwendige bevveeging, , 
of de wederwerking in het dierly . lighaam, onvcrgelykelyk veel grootef is dan de 
werKin.g, en dat bygevolg de voortgaande beweeging, en de andere uitwendige 
beweegingen, niet alsbloote uuwsrkzels van het indrukzel der voorwerpen op de 
zintuigen bdchoiuvd moeten worden. Maar het is ligt tc antwoorden, dat zo de 
uitïverkzels ons in zommige gevallen, en in zekere omftandigheden , evenredig met 
hunne oorzaaken voorkomen, in de Natuur egter een veel grootcr getal gevallen 
en omftandigheden plaats heeft, waarin de uiiwerkzels op gcenerhande wyze even- 
redig zyn aan hunne fchynbaaiv oorzaaken; met een vonkje fteekt men een geheel 
magazyn buskruid in den branvi en doet men een geheel kafteel of een fchip met al 
wat daar op is, inde lugc fpringen; met eene ligte vryving brengt men door de 
ekctrifiieit een geweldigen fchok, een leevendigenflag, voort, diezig op ’t eigen ■ 
oogenblik op Zeer groote afllan den doet voelen, en welken men niet verzvvakt 
door hem te verdeelen, zodat duizend perlbóneu, die malkander aanraaken of 
by de hand houden , daar gelykelyk door aangedaan worden , cn by na even ge- 
weldig, als of de flag niet dan een enkelen getroffen hadt; het moet derhalven 
niet ongewoon voorkomen, dat een ligt indrukzel op de zintuigen in het dierlyk 
lighaam eene geweldige wederwerking kan vóórtbrengen, die zig door de uitwen- • 
dige tekenen openbaart, 
De oorzaaken, welke wy kunnen meeten-, en 'waarvan \vy gcvolgelyk de hoe- 
veelheid der uitwerkzelen nau.vkeurig waardeeren kunnen, zyn in zulkcn grooten 
getale niet als die, welker hoedanigheden ons omfiiappen, welker wyze van wer- 
ken ons onbekend is, en waarvan wy gcvolgelyk de evenredige betrekking, wel- 
ke zvmei haare uitwerkingen kunnen hebben, niet wcccen. Eene oorzaak moet 
op dat wy dezelve kunnen meeten, enkelvoudig, zy moet altoos dezelfde, haare 
werking moet fta'.dvaftig zyn, of, dat op h'^t zelfde uitkorat, zy moet niet ver- 
andert, dan volgens eene wet , die ons volmaakt bekend zy. In de Natuur nu 
hangen de me jfte uitwerkzels af van verfcheidenen oorzaaken, verfchillend ver- 
bonden; .van oorz.iaken,. wellcer trappen van werkzaamheid geen regel, .geene 
