BEWYZEN VOOR de beschouwing van den AARDKLOOT. I. St. 73 
zelfde fchok de groftte en ligtfte' deden van de StofFe der Zon met meerdere {hel- 
heid hebben doen beweegen , dan de kleinfle en meefl in een gedrongen ; da^ zal 
eene affcheiding gemaakt zyn van deden , die in verfchillende trappen digt of 
vaft waren , zo dat de vaftheid der StofFe van de Zon gelyk zynde aan 100 , die 
van Satumus gelyk is aan 67 , die van Jupiter = 94* ,die van Mars == 200, die der 
Aarde = 400 5 die van Venus = 800 , en die van Merkurius = zSocx Maar de- 
wyl de kragt van aantrekking zig niet , gelyk die der voortftuwing , door de op- 
pervlakte mededeelt, maar integendeel op alle deelen van de malTa werkt, zal zy 
de meeft vafte deelen der StofFe te rug gehouden hebben , en het is om adze rede * 
dat de vaftere Planeetende naaften by de Zon zyn , en dat zy met meer fiiellieid 
om dat Geftarnte draaijen, dan de minder vafte, die ook verder af zyn. 
De twee groote Planeeten, Jupiter en Satumus, die, gelyk men weet, de voor- 
naame deelen van het Zonneftelfcl zyn, hebben deze evenredigheid tufichen haare 
vaftheid , en haare beweeging van voortftuwing zo nauwkeurig behouden , dat 
men ’er over verbaafii moet ftaan. De vaftheid van Satumus is tot die van Jupiter 
als 67 tot 94 ‘ en haare fnellieden zyn ten naaften by als 88| tot 120^, of als 67 
tot poft. Het is iets zonderlings, dat men uit loutere giiïïngen zulke juifte even- 
redigheden kan haaien. Het is waar, dat , in dezelfde evenredigheid tuffehen de 
(helheid en de vaftheid der Planeeten, de vaftheid der Aarde flcgts van 206A moeft 
wezen, daar zy als 400 is ; hier uit kan men giffen , dat onze Bol in ’t begin eens 
zo vaft was, dan hy tegenwoordig is. Ten opzigte der andere Planeeten Mars, 
Venus, en Merkurius, gelyk haare vaftheid niet dan by gifüng bekend is, kunnen 
ivy niet weeten , of dit ons gevoelen ten opzigte van de fnelheid , en de vaftheid 
der Planeeten in het algemeen zou vernietigen of beveftigen. Het gevoelen van 
Newton is, dat de vaftheid grooter is , naarmaate van de meerdere hitte, dic de 
Planeet moet verduuren , en het is op dat denkbeeld , dat wy zeggen, dat Mars 
maar half zo vaft is als de Aarde, dat Venus eens zo vaft, Merkurius zevenmaal 
zo vaft, en de Komeet van 1680, agtentwintig duizendmaal zo vaft is als de Aarde; 
maar deze evenredigheid tuflehen de" vaftheid der Planeeten , en de hitte, welke zy 
te verdraagen hebben , kan niet beftaan , wanneer men acht geeft op Satumus en 
Jupiter, die de voornaamfte voowerpen zyn, welken wy nooit uit het oog ver- 
liezen moeten in de befchouwing van het Zonneftelfcl; want volgens die betrek- 
king tuffehen de vaftheid en de warmte , moeft de vaftheid van Satumus o^itrent 
zyn als 4/,, en die van Jupiter als u[l in plaats van 67 en van 94 een verfchil al 
te gi'oot, dan dat de betrekking van evenredigheid tuffehen de vaftheid en de hitte, 
welke de Planeeten moeten uitftaan , ooit kan tocgelaaten worden. Dus geloof 
ik, in weerwil van het vertrouwen, ’t welk dc gillingen van Newton verdienen, dat 
de vaftheid der Planeeten meer overcenkomft heeft met haare^ fnelheid , dan rnet 
den trap van hitte, dien zy verdi'aagcn moeten. Dit laatfte is niet dan eene ein- 
delyke of oogmerkelyke oorzaak , eene Caufa finalis , daar het ander eene Na- 
tuurkundige overeenkomft is , welker nauwkeurigheid ten uiterften zonderling en 
opmei'kelyk is in de twee groote Planeeten ; het is evenwel waar , dat de vaftheid 
der "Aarde, in plaats Van 206} te zyn, 400 is, en dat bygevolg dc Aardbol in deze 
evenredigheid van 2oöj tot 400 , vafter moet geworden zyn. 
Maar heeft de verdikking of de kooking der Planeeten niet eenige overeen- 
komft met de hoeveelheid Zonne-warmte inydere Planeet? En dan zalSaturnus 
die zeer verre van dit Geftarnte af is , flejts weinige of gcene verdikking geleden 
Deel. K 
