DE TYDVAKKEN DER NATUUR. 
79 
beweegingen, voortgebragt door de roering, en voortgeplant doof de ön- 
deraardfche winden en vuuren, verheft van rondom, op een aanmerkely- 
ken afftand, de aarde en de wateren, werpt gronden en heuvels op, for- 
meert afgronden enfpleeten , verandert den loop der rivieren , droogt de 
oude bronnen op, brengt meuwe voort, en vernielt in minder tyds dan 
ik kan voordraagen, alles wat in haaren ftreek voorkomt. Wy moeten 
ons dan niet meer verwonderen, van op zo veele plaatfen de eenpaarigheid 
van het horizontaale werk der wateren verdelgd , en doorfneeden te zien 
door de fchuiiifche fpleeten van de onregelmaatige inftortingen , en dik- 
wyls verborgen door de uitwerpzelen der vuurbergen , die zonder orde op- 
gehoopt tuffchen dezelven voorkomen ; wy moeten ons , zeg ik , hierover 
even weinig verwonderen , als dat wy zo groote ftreeken aantreffen , die 
allen door de uitgeworpen ftoffen der vuurbergen geheel en al bedekt zyn. 
Die wanorde door de aardbeevingen veroorzaakt, verbergt de Natuur 
echter flegts alleen in de oogen van hun, die gewoon zyn haar in ’t klein 
te befchouwen, en die uit een toevallig en byzonder uitwerkzel eene alge- 
meene en ftandvaflige oorzaak maaken. ’t Is het water alleen, dat, als 
algemeene oorzaak, op het oorfpronglyk vuur volgende, voltooid heeft 
de thans beftaande gedaante der aarde voorttebrengen, en die te maaken 
zo als zy zig tegenwoordig vertoont ; en ’t geen aan de eenpaarigheid van 
deze algemeene fchikking ontbreekt, is niet dan het byzonder uitwerkzel 
van de toevallige oorzaaken der aardbeevingen , en de wefking def 
volkans. 
In deze fchikking nu van de oppervlakte der aarde door de roering 
en de bezinkzelen dér v/ateren , moet men twee tydperken onderlcheiden : 
de eerfte heeft begonnen na de veftiging der algemeene zee, dat is te 
zeggen , na de volmaakte zuivering van den dampkring door den val der 
wateren, en van alle de vluchtige ftoffen, welken de hitte van den bol 
daarin hangende hieldt. Dit tydperk heeft geduurd zo lang noodig was 
om de fchelpviffchen zo zeer te vermenigvuldigen , dat zig van hunne 
overblyfzelen alle onze kalkaartige heuvelen hebben kunnen formeeren ; zo 
lang ook als noodig was om de gewallen te vermenigvuldigen, en om van 
derzelver overblyfzelen te formeeren alle onze fteenkool-mynen ; eindelyk, 
zo lang als noodig was om de fchilfertjes van het oorfpronglyk glas te ver- 
anderen in klei, en de zuuren, de zouten, de pyrites, enz. te formeeren : 
alle deze eerfte en groote uitwerkzels zyn te zamen voortgebragt in de tyden 
die verlooperi zyn federt de veftiging der wateren tot aan derzelver zakking- 
Vervolgcns is het tweede tydvak begonnen : die zakking of wyking der 
wateren is niet eensklaps gefchied , maar in eene Jange opvolging van ty- 
den waarin men nog verfchillende punten moet in aanmerking neemen : 
de bergen uit kalkaartige fteenen beftaande , zyn zekerlyk zamenge- 
fteld in die oude zee, welker verfcheidene ftroomen hen zekerlyk ook het 
maakzel van de op malkanderen paffende, of uit- en in - fpringende hoeken 
tegen over malkanderen, zullen gegeeven hebben. De oplettende befchou- 
wing nu van de Ruften onzer valeijen toont ons , dat de byzonder t werking 
