236 DE NATUURLYKE HIS T‘0 R I E 
hoogte van water is, zal het verfchil in de fnelheid luflchen nacht en dag min- 
der zyn, maar fteeds groot genoeg om bemerkt te kunnen worden : ik heb my 
hiö'omtrent verzekerd , door het rad met witte tekenen te merken , en het 
getal der om wendingen van het zelve, geduurende een zekeren tyd van den 
dag en van den nacht, met hulp van een uurwerk met een feconde- wyzer, 
naauwkeurig opteneemen : ik heb in een groot getal waarneemingen ftand- 
vaftig bevonden , dat de tyd van de grootile fnelheid van het rad het koudfte 
uur van den nacht was , en dat integendeel dat van de minfte fnelheid het 
oogenblik van de grootfte warmte van den dag isj vervolgens heb ik insgelyks 
bemerkt dat de fnelheid van alle de raderen algemeen grooter was in den win- 
ter dan in den zomer : deze byzonderheden , die door niet eenen Natuurbe- 
fchouwer zyn opgemerkt, zyn van belang in de praftykj de theorie daarvan 
is zeer eenvoudig; die vermeerdering van fnelheid hangt eeniglyk af van den 
meerderen lichaamlyken inhoud , en bygevolg de meerdere zwaarte van het 
water, die door de koude toeneemt en door de warmte vermindert; en dewyl 
’er niet dan het zelfde volumen door de fchutdeur kan vloeijen , zo volgt , dat 
dit volumen meer lichaamlyken inhoud of ftoffe hebbende des winters dan des 
zomers, des nachts dan des daags, als wanneer het door de warmte yler is ge- 
worden, met meer gewigts op de bladen van het rad nedervalt , en derhalven 
aan het zelve eene grootere beweeging mededeeldt, en het dus met meerdere 
fnelheid doet draaijen : dus zal men , alles voor het overige gelyk zynde, 
minder nadeel hebben met deze raden , op het heetfl; van den dag fchoon te 
maaken, en dezelven des nachts te laten werken; ik heb in myne fmelteryen 
gezien , dat dit niet minder dan een twaalfde verfchil maakte op het vervaar- 
digen van het yzer. 
Eene tweede waarneetning is , dat van twee raderen de een nader by de goot 
dan de andere, maar voor het overige volmaakt gelyk, en beiden door eene 
gelyke hoeveelheid waters bewogen, dat door gelyke fchutdeuren loopt, dat 
rad ’t welk naad by is, altyd fneller loopt dan het ander dat ’er verder af is, 
en daar het water niet by kan komen dan na een zekeren weg te zyn afgelopen 
in den bak die op dit rad uitloopt: men voelt wel, dat de wryving van het 
water tegen de wanden van dien bak deszelfs fnelheid moet verminderen , doch 
dit is alleen niet genoeg o_m reden van dit aanmerkelyk verfchil te geeven, dat 
tuflehen de beweeging dier twee raderen gevonden wordt ; het komt in de 
eerde plaats hiervan, omdat het water, in dit kanaal bevat, ophoudt zydelings 
gedrukt te worden, gelyk het inderdaad wordt, wanneer het, door de fchutdeur 
loopende, onmiddelyk op de fchepborden van het rad valt: ten anderen komt 
deze ongelykheid van fnelheid , die zig naar den afdand van het doorfchietend 
•water van de raderen regelt, ook daarvan , omdat het water, dat uit den fchut- 
deur komt , geene kolom is , die de afmeetingen van de fchutdeur heeft , want 
bet water formeert in zyn doorgang een onregelmaatigen kegel, aan de zyden 
te meer afgenomen naarmaate de mafla van het water, dat voor dezelve daat, 
meer breedte heeft ; zo de fchepborden der raderen zeer naby de fchutdeur zyn , 
■voegt het water zig byna ter hoogte van de fchutdeur ; maar zo liet rad verder 
