398 DE NATUURLYKE HISTORIE 
vloeibaare ftof ipringt uit het binnenfle, en maakt die verheven maflas boven 
het waterpas van den ftroom: de Vader de la Torré, is, geloof ik, de eerfte, 
die deze inwendige beweeging in de brandende lavas heeft opgemerkt ; en die 
beweeging is des te geweldiger naarmaate zy meer dikte hebben , en de helling 
zachter is ; het is een algemeen uitwerkzel in alle de floiFen door het vuur ge- 
fmolten.en waarvan men voorbeelden kan geeven, welken elk in ftaat is in de 
fmelteryen te bewaarheden, (d). Zo men de groote Ungots van gefmolten yzer, 
welken men gans of gueufes noemt , wanneer zy in een vorm gegooten zyn , 
welker helling weinig fchuinte heeft , gadeflaat , bemerkt men ligtlyk, 
dat zy neigen om zig te krommen, en, wel des te meer, naar maate zy meer- 
dere dikte hebben. (6). 
Wy hebben met proefneemingen , in de voorgaande Verhandeling byge- 
bragt, beweezen, dat de tyden der ftevigwording ten naaften by evenredig 
zyn aan de dikten , en dat wanneer de oppervlakte dier gans of Ungots reeds 
Hevig geworden is , het binnenfte nog vloeibaar is ; het is die inwendige hitte 
die de lingot opzet en doet zwellen , en zo die hitte nog grooter ware , zouden 
’er, even als in de ftroomen der lavas, uitbarftingen , en breuken aan de op- 
pervlakte plaats hebben , en daar zouden Iprongen van metaallloffe in de 
hoogte opgaan, voortgedreeven door de werking van het vuur in ’t midden 
van de gans beHoten : deze verklaaring uit den aart der zaake zelve ge- 
trokken , laat geen twyfel overig wegens den oorfprong dier verhevenheden , 
welken men menigvuldig vindt in de valeijen en de vlakten , welken de lavas 
doorgeloopen hebben. 
Maar wanneer de lava, na de bergen en velden doorgetrokken te zyn, nog 
fteeds gloeijende aan zee komt , wordt haare loop eensklaps gefluit ; de flroom 
van vuur werpt zig als een magtige vyand neder, en doet ecrfl de golven 
terug deinzen , maar het water weet door zyn oneindig volumen , door zyn 
kouden wederftand , door zyn vermogen van het vuur te vatten en uittedoo- 
ven , in weinige oogenblikken de flof van den flroom in een Haat van vafl- 
(a) De lava der ovens om het yzer te fmeltcn, ondergaat dezelfde uitwerkzelen: wanneer 
deze glasaartige ftofFe langzaam over de Dame vloeit, en zig aan haare bafis ophoopt, ziet 
men , dat zig verhevenheden formeeren , die holle blaazen van het glas zyn , onder eene half- 
kiootfehe gedaante; die blaazen barllen, wanneer de uitzettende kracht zeer fterk is, en de flof 
minder vloeibaarheid beeft; dan gaat 'er met geraas een fchielyk uitgeworpen vlam uit op; 
wanneer die glasachtige flof genoeg zamenhangt om zig eene groote opening te maaken , noemen ' 
die bullen of blaazen, die zig aan haare oppervlakte formeeren, een onitrek van 8 of lo dui- 
men middellyns, zonder te barllen: wanneer de glaswording minder voltooid is, en eene ly- 
mige en vallhoiidende zelfftandigheidgekreegen beeft, bellaan die blaazen weinig plaats, en de 
ftofFe, op haar zelve nederzakkende , formeert holronde verhevenheden, welken mstiyeuxde 
Crnpaud, of padden oogen, noemt: het geen hier in ’t klein omgaat in de yzer- erts van de 
ovens dezer fmelteryen, gebeurt in ’t groot in de lavas der vuurbergen. 
(ft) Ik fpreek hier niet van de andere byzondere oorzaaken, die dikwils de kromming der 
gegooten gatir veroorza aken; by voorbeeld, wanneer ht't fmeltzel niet vloeibaar genoeg, of de 
vorm al (e vogtig is; want dan krommen zy zig veelmeer, omdat deze oorzaaken het uitwerk- 
sel der eerfte vermeerderen; dus helpt de vogtigbeid der aarde, waarop de flroom der lavas 
vloeit, ook met de inwendige warmte, om de inafla optehefl’en, en dezelve op verfcheiden 
plaatfen te doen uitfpatten, en die fprongen van brandende flolFs v-oorttebrengen , waarvan wy 
gefptöken hebben. 
ó 
