kaamlyst van de AAPEN. 13 
bevat gevolglyk niet flegts de oppervlakte, maar het volum en demafla, 
de gcheele klomp in alle haare deelen. W elk een verfchil ziet men ook 
niet in het voortbrengzel ! welke vergelyking is ’er te maaken tuffchen het 
roerloos beeld en het bewerktuigd lighaam ! Maar ook welke ongelykheid in 
de raagt ! welk eene onevenredigheid in de werktuigen ! De menfch kan 
met dM de kragt gebruiken , welke hy heeft ; aan eene kleine hoeveelheid 
beweging , welke hy niet dan door middel van ftoot of botllng kan raede- 
deelen, bepaald, kan hy niet dan op de oppervlakten werken, dewyl de 
kragt van botfing niet dan door het aanraaken der oppervlakten wordt 
voortgezet; hy ziet, hy raakt derhalven, niet dan de oppervlakte der lig- 
haaraen, en, wanneer hy, om hen te beter te kennen, hen opent, ver- 
deelt,' en van malkander fcheidt, ziet of raakt hy nogmaals niet dan opper- 
vlakten ; om in het inwendige in te dringen , zoude hy een gedeelte dier 
kragt noodig hebben, die op de raafla werkt, die de zwaarte maakt , en 
die het voornaame werktuig van de Natuur is. Zo de menfch over deze 
doordringende kragt befchikken konde , gelyk hy over die van de voort- 
Itooting befchikt, zo hy flegts een zintuig hadt, ’t tvelk daartoe betrekkelyk 
was, zoude hy den grond der ftofFe zien ; hy zou haar in ’t klein kunnen 
Ichikken , gelyk de Natuur haar in ’t groot bewerkt; het is derhalven by 
gebrek van werktuigen, dat de kunft van den menfch die van de Natuur 
met kan naderen ; zyne figuuren, zynQreliefs, zyne fchilderyen , zyne beel- 
den , zyn niet dan oppervlakten , of navolgingen van oppervlakten ; omdac 
de beeltenilTen, welden hy door zyne zintuigen ontvangt , allen opper- 
vlakkig zyn , en dat hy geen middel heeft om hun een lighaam te geeven. 
Het geen voor de kuallen waar is, is het ook voor de wetenfehappen; 
alleenlj k zyn zy minder bepaald , omdat de geell; haar eeniglt werktuig is , 
orn at ly in de kunlten aan de zintuige ondergafchikt is , en in de weten- 
_ c appen het bevel over dezel ven voert ; en wd des te meer , om dat het daar 
in de zaak is te kennen, en niet te werken; te vergelyken, en niet na te 
geeft nu, fchoon door de zintuigen bepaald, fchoon door valfche 
gelykhedan dikwils misleid, is- daarom niet minder zuiver, niet minder 
werkzaam. De menfdi , die kundigheden heeft zoeken te verkrygen, heeft 
begonnen met die valfche gdykheden der zaaken te onderzoeken , met de 
dwaalmgen op te fpooren , en te toonen ; hy heeft dezelve behandeld 
als werktuigkundige ftukken, als inftrumenten ; daar men eerft de proef van 
neemen rnoet , om over derzelver uitwerkingen te oordeelcn, om te zien of 
men dezelve met vrugt kan bezigen. Vervolgens de fchaal in de eene, en 
e kompas in de andere hand houdende , heeft hy en den tyd , en dc ruira- 
’ hy heeft alle de buitenwerken van de Natuur opgenomen, en 
pp binnenfte niet kunnende doordringen door middel van de zintui- 
ap? ’ middel van vergelyking iiaar gegift , en door mid- 
pveréenkomft, van analogie, over geoordeeld; hy heeft gevonden 
fchiUpli”.^^ algemeene kragt beftondc, van die der ftooting '^fr- 
bv eevnf’ kragt, die niet onder de zintuigen valt, en waaroverwy^ 
o g, niet kunnen befchikken , maar welke de Natuur als haare alge- 
B 3 . 
