292 DE NATUURLYKE HISTORIE 
bygevolg moet het inwendig gevoel, ’t welk zy aan de ziel mededeelen, ook op- 
houden. 
Het geen ik tot hier toe gezegd heb is meer dan genoeg om te toonen , dat 
het oogcnblik van den dood niet vergezeld wordt van eene fmert, die of ten niter- 
ften heftig of van langen duur is; maar wy zullen ’er, om de flauw har tigfteii zelve 
geruft te ftellen, nog een woord by voegen. Eene uiterraaaten groote flnerc kat 
geene opmerking toe; men heeft egter dikwils tekens van opmerking gezien op 
het oogenblik zelf van een geweldigen dood. Toen Karei XII. den 'doodelyken 
fchoot ontving, die in een oogenblik zyne optogten en zyn leven raoeÈ eindigen, 
floeg hy de hand op het geveft van zyn degen ; die doodelyke fmert was derhal- 
ven niet o vermaatig groot, naardien die zelfs de opmerking niet uitfloot; hy voel- 
de zig aangetaft; hy merkte op dat hy zig moeft verweeren, hy leedt derhalven 
zo veel niet als men door eenen gemeenen Ilag lydt. Men moet niet zeggen , dat 
deze werking enkelyk het uitwerkzel eener werktuigkundige beweeging was ; want 
wy hebben in de Belchryving van den menfeh, ,onder het artikel der driften , be- 
weezen, dat de beweeging , zelfs de vaardigde, altoos van de opmerking afhan- 
gen, en niet anders zyn dan de uirwerkzels van eene door gewoonte hebbelyk 
geworden wille der ziel. 
Ik heb my wat omftandiger over dit onderwerp uitgebreid om een vooroordeel,’ 
20 ftrydig met het geluk van den menlch, weg te neeinen. Ik heb flagtoifers van 
dit vooroordeel gezien; perlbonen, welken de vrees des doods inderdaad heeft 
doen derven; yroywen inzonderheid, welken de vrees voor dien verfchriklyken 
vyand als vernietigde; die veryaarende augften fchynen byzonderlyk het ongun- 
llig lot te zyn van menlchen , die door hunne voordcelige omftandigheden en op- 
voeding aandoe nlykcr dan andere zyn geworden, want het Gemeen, inzonder- 
heid het Landvolk, kent die verlchrikking des doods minder. 
De waare Wysgecrte is de zaaken te zien zo als zy zyn. Het inwendig gevoel 
zoude met deze Wysgecrte altoos overeenkoomen, zo het door de bcgochelingen 
onzer verbeelding, en door de ongelukkige gewoonte, welke wy gekreegen heb- 
ben, van ons harfenlcliimmen van finert en vermaak te fineeden, niet verbafterd werdt; 
daar is niets verlchriklyk , en niets bekoorlyk, dan wanneer wy het van verre zien, 
maar om het wél te kennen , moeten wy den moed of de wysheid hebben om het 
een en ander van naby te zien. 
Zo iets ter beveiliging kan ftrekken van ’t geen wy wegens de trapswyze op- 
houding van het leven gezegd hebben , en nog nader bewyzen , dat deszelfs einde 
niet dan by fchadiuvingen , die dikwils onmerkbaar zyn, aankoomt, is het de on- 
zekerheid van de tekenen des doods. Dat men de verzamelingen van waamee- 
mingen raadpleege, en inzonderheid die, welke deHren. Winslow enBauHiER 
ons over dit onderwerp gegeeven hebben, men zal overtuigd wórden, dat ’er 
tuflehen den dood en herleven dikwils niet dan zulk eene flauwe Ichadiiwing is, 
dit men dezelve, met alle de kundigheden van een geoeffend Geneesheer, en" met 
de naauwkeurigfte waarneeming, niet ontdekken kan; volgens hunne opgave zyn, 
„ da kleur van het gelaat, de warmte des lighaams, de zagtheid der biiigzaarae 
„ deelen, onzekere tekens van een nog beftaand leven; gelyk de bleekheid des 
^^angezigts, de koude van het lighaara, de ftyfheid der uiteinden, de ophou- 
» óing der beweegingen, en de vernietiging der uitwendige zintuigen, zeer twyf- 
