6J3 
Ysop. J A CÉ A s 
^54 
Andere Men diend ooit wel in acht te ncemen ; dat de Tfop 
aanmerke- met Je voorheenen gedachte bonte Blader en, met’ er tijd 
lijkheyd. k omt te veranderen in een eenverwige groenheyd. Men 
moet derhalven altijd inleggen eenige van de alderfchoon- 
fte bonte Takjens , om Wortelen te vatten ; zoo wor- 
den ze langer bewaard bij haar aardige veranderlijkheyd 
der couleuren. 
KRACHTEN. 
Galen. lib. ~\T Sop , of Hyjfopus , is droog en verwarmende tot 
Med.Stmf. Y j n den derden graad: ook zuy verende, openen- 
jEtius 1 . 1. de, afvagende van aart , en fijn van deelen. 
Serm. i. In Wijn, ’t zij alleen, ’t zij met Vijgen, een wey- 
nig Ruyt, en wat Honig te zamen gekookt; of ook het 
Poeder der gedroogde Bladeren met Wijn en Zuyker 
of Honig ingenomen, is zeer aangenaam voor de Maag; 
Diofc. 1 3. verfterkt de zelve, en maakt eetenslufl. Is goed voor 
f ' 3 °' een oude quade Hoef , en andere koude gebreeken , zoo 
van de Borfl als Longe. Neemt ook wech de verfopt- 
heyd der zelve , en de Kortademheyd. Verteerd de 
vocht igheeden en Jlijmerigheyd der Harjfenen en Zeenu- 
wen: opend de verfloptheyd. van het geheele Ingewand: 
Trag.h. weerftaat het vergif Maakt dun allerley grove en taye 
c. 14. Pochten, de zelve door de Stoelgang uytjagende. Doed 
Kafis lib. gemakkelijk Water lojfen: verdrijft de koude Pis ; dood 
^Mefüeslib. Wormen ; verwekt der Vrouwen Maandfonden : is 
Simp-pur. dienftig tccgens de vallende Ziekte-, de Geel - en Milt- 
c. 18. zucht , de opjlijging van de Moeder ; de ftcekcn en bee- 
fi'ftTlant ten van ê*ft'é e Dteren. Doed de vierde-daagfehe Koort- 
fol.xtf. allen xken verminderen ; de Menfchen een goede ver- 
we des Aangezichts bekomen. Geneeft alle lopende ga- 
ten cn gezwellen , niet alleen hier van gedronken, maar 
ook ’t Poeder daar op geftroyd. 
Tfop in Edik gezoden, en dan de zelve in de Mond 
gehouden, verdrijft de Tandpijn. 
Tuehf.hifi. In Water gekookt, en opgelcgt, fcheyd en verteerd 
tl.c.$x6. het geronnene "Bloed-, neemt ook wech de blauwe plek^ 
ken , door ’t zelve veroorzaakt. 
Flin.l.16. Het Poeder der gedroogde Bladeren met Wijn op 
t. ii. heete Gezwellen en Zweer ingen gedaan , verzacht de zcl- 
f 2T26 ve ’ ^ ct Honig en een weynig Salpceter vermengt , 
dan op de Oogen gelegt , verfterkt en fcharpt het Ge- 
dicht. Met Wijn, Vijgen en Ruyt in Water gezoden, 
dan daar meé de Keel gegorgeld , de Mond gcfpoeld en 
gewaftchen , doed al de Gezwellen det zelve rijp worden, 
en verteeren. 
Dedoi.in Met het Water, of de Wijn, daar men Tfop in ge- 
Addit.l.y. kookt heeft. Hoofd en Handen gewaftchen, geneeft 
c - 1 9 ‘ de Schurtfheyd, en quade Krauwagie der zelve. 
Matth.l. 3. ’t Zelve verrigt ook de Tfop, gefloten en met Oly 
c.16. gemengt ; of ook in Oly gezoden; wechncemende , 
niet alleen de fchurftheyd der Menfchen , maar ook die 
der Beef en. Dood daarenboven de Luyzen , en ver- 
jaagd de jeuking des Hoofds. 
Zohl. l.t. Met de gediftillecrde Oly van Tfop de fappe en 
fol. S xt. 
verkpude Zeenuwcn geftreeken , verwarmd en verfterkt 
de zelve. 
CCLXIX HOOFDSTUK. 
C E A. 
Iet alleen in het Necderlandfch , maar 
ook in het Latijn , dus genoemd : 
in het Italiaanfch Jaccea ; in het 
Hoogduytfch Flockblum. 
1 Hier van zijn mij in haren aart 
Vcrfchey- bekend geworden deeze veranderlijke 
dene . foorten : 
verander- 
lijke foor- E J ACEA VULGARIS NÏGRA ELORE PURPUREO , 
tenj of gemeene zwarte Jacea met een purpure 'Bloem 
II. Florealbo, of met een witte Bloem. III. Ma- 
jor LUTEA CAPITE SPINOSÖ , of gfbotè geele met 
fleekpnde Hoofdjens. IV. Major laciniata flo- 
RE PURPUREO, of groote gefneedene met een purpure 
Bloem. V. CaMpèstris Lusitanica capite E-j 
CH iNATO , of wilde Por tugalfche met een Doornachtig 
Hoofdk Vl. Latifolia Hispanica , of Spaanfche 
breed-bladerige Jacea. VII. Jacea Centauroides tot twaalf 
LUTEA Africana maxima, of aldergrootfle geele Ja- getal 
cea met Bladeren van groot Centaurium , of Sant or ie. '. 00r ‘* 
VIII. Jacea bcctica capite Echinato , of Ja- s 
cea uyt Andaluzien ; met wonderlijke doornige Zaad- 
hoofdjens. IX. Jacea Candida Ragusiana , of 
zeer fchoone Sneeuw-witte Jacea, groeyende ontrent 
Raguza. X. Jacea Montana laciniata, of Berg- 
Jacea met aardige gefneedene Bladeren. XI. JaceA 
Montana Gallica, of Franfche Berg-Jacea. XII. 
Jacea Ole/efolio, of Jacea met Bladeren van Olijf- 
boom , ook genoemd PtarmiCa Austriaca , of 
Ptarmica uyt Oofienrijk. van Carolus Clusius. 
Niet alle zijn ze van de zelve Bouwing en M'aarnee- 
mingi 
Ee venwel beminnen ze al te zamen een goede , ge-\Vatvodr 
meene , zandige , liever een ongemeftte als gemeftte ecn . 6 r0 "* 
1 0 ■■ ? . zij bemia- 
grond ; een warme , vrije , wclgeleegenc plaats , en n ^ n 
weynig Water. Blijven eenige jaren lang in ’t keven. 
Konnen tamelijk wel de koude en andere ongeleegent- 
heeden der M'inter uytftaan. Geevén ieder jaar Bloe- Bloemen , 
men, maar in deeze Landen noyt, of zeer zelden , ten döchzel- 
zij met heete drooge Zomers, volkomen rijp Zaad ; 
bchalven het Jacea vulgaris nigra flore pur- 
pureo, of gemeene zwarte Jacea met een purpure 
Bloem-, ’t welk zijne volle rijpheyd verkrijgd. 
Jacea latifolia Hispanica, of Jacea met bree- j aC eauyt 
de Bladeren uyt Spaanje ; Campestris Lusitanica Spaanjc: 
capite Echinato, of wilde Portugalfche Jacea Portu ' 
met een doornachtig Hoofd , en Jacea Centauroides Atrica.^ 
LUTEA Africana Maxima, of aldergrootfe geele 
Jacea uyt Africa, konnen, buyten ftaandc, niet wel 
de koude der Winter verdragen. Moeten derhalven , 
in Potten gezet , binnens huys droog bewaard wor- 
den ; vermits ze niet alleen door de Vorfl , maar ook 
door veel Reegen , lichtelijk van haar teeder keven wor- 
den beroofd. 
De Jacea Ole^ëfolio , of Jacea met Bladeren Jacea met 
van Olijfboom , anders genoemd Ptarmica Austria- Bladeren 
ca , blijft niet meer dan eene Zomer overig: geeft in böom >llJ *~ 
den Herfft rijp Zaad , en verfterft daar mee. Moet 
derhalven met een waftende Maan van Alaert of April 
op nieuws gezayd zijn in de voorheenen befchrecvene 
grond , op een warme plaats , of Ook wel in een Pot* 
niet diep, maar hol. Kan niet veel Water verdragen , Bloertieö. 
inzonderheyd niet de Zaadknop , wanneer hare aange- Zaad. 
name , en in hare kracht afgefneedene onverganglijke Aanwm ' 
Bloem, verwelkt is. Want dan verrot ze zeer lichte- nin ^’ 
lijk, en laat geen goed Zaad na; door welk middel zij 
echter alleenlijk vernieuwd en vermeenigvuldigd kan 
worden. 
Mceft al de andere worden in deeze Gewcftcn alken Aanwiri- 
vermeenigvuldigd en aangnvonnin door hare aange- n ’ n S van 
groeyd e jonge Scheut jen s; welke men met een waftende fo 0r *"{| cr °' 
Maan in April van de oude afneemt, en verplant. 
TaCea Móntana Gallica , of Berg-Jacea, Berg-Ja- 
welke ik , door Frankrijk ^ reyzende , ontrent de ftad cea van 
Tours heb gevonden, fchiet uyt een bruyn-verwige; wortel'^’ 
teedere, met eenige Vee zelen voorzien zijnde Mortel , 
zeer aardig-geftelde Bladeren , op een wonderlij'ke wij- 
ze ingefneeden , aangenaam bleek-groen van verwe , 
zacht van aart , een weynig blinkende ; ontrent een 
halve Maatvoet,- of wat minder, lang; fmal; aardig 
gefcheyden in zeef veel ongelijke Deelen ; waar van Gedaante - 
zommige gelijk 'teegens malkander over, eenige neer- ller Bladc- 
waaits gebogen , andere weer opwaarts gekeerd ftaan : ren ’ 
doch al te zamen voor in een breed , met eenige hoeken 
voorzien, en een fchup of fpade gelijk zijnde punt eyn- 
digendev 
