óoj Beschryving der. Kruyden , Bollen en Bloemen , III Boek , 696 
uyt den rooden geel. Is, in de mond geknauwd, zeer 
bitter en onaangenaam van fmaak. 
Gcftalte, Uyt de gemelde Wortel komen voort veelvoudige 
en Bladeren , digt bij malkander, en al te zamen gelijk als 
uyt het Hert of de bovenfte tof des Wortels ; echter de 
eene boven de andere met een wonderlijke orde uyt- 
fteekende. De lengte is van een hand , of wat meer- 
der ; onder zoo fmal , dat ze zomtijds de breedte van 
een vinger, of duym, niet overtreffen ; doch hoe meer 
na voren, hoe breeder; voor aan de punten alderbreedft; 
van ontrent drie vingeren ; ook daar gantfeh rond toe- 
lopende. Zijn voorzien met een zachte ruygheyd, al- 
bijzondcr- derzigtbaarft aan de randen ; doch daar niet tngefnee- 
heeden *&«, maar effen , flegt, en ponder eenige vouwen: bo- 
der Blade- yen ^ C g aa pj met cen mC crder en aangenamer groen- 
heyd , als onder ; ook inwendig met een regt-door- 
gaandc groote Ader , of Rngge , waar uyt veele kley- 
ne , ter zijden uytlopende , en zich daar cen weynig 
rondachtig {lellende , voor-fchieten. Doorgaans liaan 
ze opwaarts gekeerd ; eevenwel krommen ze zich voor 
aan , op de wijze van cen Pltiym , of Fogel-Struys-vee- 
der , met een goede bevallijkheyd neerwaarts. Bitter 
zijn ze van fmaak , matig dik , en zacht in ’t aanraken. 
Naderhand werden ze van onder ecrïl geel ; beginnen 
dan in haar zelven te verdorren , en vallen op de aarde 
neer. 
Steel. Uyt haar middelfte Hert komt jaarlijks een eenige 
Steel te voorfchijn ; drie vingeren breedte , wat meer 
of minder , boven de inwendigflc en hoogde 'Bladeren 
uytfleekendc ; niet dik van aart , maar teeder , en van 
cen bevallijk groen omvangen. In ’t bovenfte deel der 
zelve komen voort verfchcydene ovaals-wijze-ronde en 
Gedaante ' dikke knopjens , agt , tien of twaalf in getal , ruftende 
der Bloe- D p k orre Steeltjens ; mj uyt de eene, dan uyt de ande- 
mea ' re zijde der Voornaamfte Steel groeyende. Deeze ope- 
nen zich eerft van onder , en zoo vervolgens de een na 
de ander , en vertonen dan bleek-blauwe Bloemen , 
van geen onaangename aanfehouwing. In grootte en 
gedaante zijn ze die van het Leucojum incanum ar- 
borescens , of der Stohviolieren niet zeer ongelijk. 
Zomtijds beftaanze uyt vier, doch mceft uyt vijf voor 
rond toegaande Bladertjens ; onlieflijk van reuk, en ’t 
Hoofd bezwarende. Gefloten of gekneufd werdende, 
geeven ze van zich cen blauw-verwig Zap. 
Zaad zeer Als ze eenige weynige dagen hebben open geftaan , 
zelden rijp vergaan ze in haar zelven , en op de aarde neergevallen 
in onze zijnde , laten ze een Zaad na , doch ’t welk in deeze 
Landen. onze G cwe ft en noyt, of zeer zelden * en niet anders als 
bij heete drooge Zo mers, zijne volkomenheydverkrijgd. 
Dcrhalven dit zeer fchoonc Gewas in deeze Neederlan- 
den zeer bezwaarlijk kan aangewonnen werden. 
Grond. Deeze Plant bemind uyt eygencr aart een goede , 
zandige aarde, voorzien met twee-jarige Paerde- en een 
weynig een-jarige Koeyemift , wel door-cen gearbeyd : 
in de Zomer-tijd een opene warme plaats , en niet zoo 
veel vochtigheyd als de andere Soorten. Moet ook in 
Hoe inde dc Winter, binnens huys ftaande, op cen drooge, luch- 
Winter tige , en warme plaats , gedurende dien tijd alleenlijk 
waar te weynig lauw-gemaakt Rcegen-water een- of 
tweemaal van boven belprcngd zijn, vermits ze dan niet 
veel vochtigheyd kan verdragen , en door een weynig 
te veel fchielijk zou verrotten, ’t Welk ik zelfs door 
ervarentheyd , tot mijn groot leedweezen, heb onder- 
vonden aan drie uyt China over Batavia gezondene en 
wel over-gekomene Wortelen, in mijnen Hof , tot mijn 
groot vermaak, genoegzaam uytgefchoten zijnde. 
KRACHTEN. 
Schrijvers, ~ï \E aart en eygenfehap deezer Planten is veele wel 
welke van I 1 bekend , en wijdlopig genoeg befchrccvcn ge- 
barber " ~ worden : waarom ik ook onnodig oordeelc , ter 
handelen. dcezer plaats daar van te handelen. Wil iemand van de 
zelve een volkomene kennis hebben , die kan lcczen 
Pedacius DioscoR ides lib. 3. cap. 2., daar hy van 
deeze Stof fpreckt. Defgclijks Claudius Galenos 
in zijn eerfle Boehjvan de Medicijnen , welke flrijden tee- 
gens ’t Fergif , cap. 14., ook in 't 8. boeket an de krach- 
ten der Kruyden , onder ’t Hoofdjlul^de Rheo, of van 
de Rhabarber ; dan noch de Schriften van meer andere 
Geleerde Mannen , te veel in getal , om de zelve hiec 
te noemen. 
CCXCV HOOFDSTUK. 
SCORBUTS, 
anders 
BLAUWESCHUYTS. 
K R U Y D; 
of 
OPREGTE 
BRITANNICA 
der OudeVriefen. 
wJ^^jjfyMkA^Ir zeer cedel , krachtig , en voor alle Bijzonde- 
KEgfchSM Menfchen een zeer noodwendig Gewas r ? lof van 
jgjfL (meer als agthortderd jaren verborgen 
lü en 8 ant fcb vergeeten , eevenwel voor dan 800. 
gj dien tijd onze Voorouderen zoo wel jaren on- 
bekend , zoo dikmaal met alle vlijt ge- 
zogt , zoo veel gebruykt geweeft , tot gcncezing van Ê 
zoo veele gebreeken) mag, mijns oordeels, met goe- 
de reeden van een ieder dus genoemd werden , vermits 
het de Scheurbnykj of B lauwefchttyt , te eencmaal wcch 
neemt, en alle Menfchen daar van verloft. 
Werd ondertuflehen ook in het Neederlandfch ge- Andere 
noemd Schurftloofsbladeren , en Water- namen. 
ridder, om dat dit Kinyd van Naturen in een voch- 
tige aarde voortkomt, en de Schurftheyd , Ruydigheyd, 
Zeerigheyd , op ’t Friefch gezegt R 1 d , ofRuED, ver- 
drijft. Dc Oude Vriefen hebben ’t geheeten Britan- 
hica , Britannica, Brittann ica , Brita* 
nica , alle cenerley bcteckcning hebbende ; of ook 
wel Vryftanica , om dat men’cr dc Tanden mee 
wrijft. 
’t Woord Britanhica heeft zijnen oorfprong niet Oorfprong 
genomen van Britannica, waar meè Engelland van de 
werd beteekend , gelijk zommige dromen j maar dit n ‘ 
ICrnyd is dus genoemd geworden wecgens zijn eygene 
aart en kracht tccgens allerley ongeleegenthccden des 
Alonds , Tandfmerten , en inzonderheyd tecgens de 
Scorbut , of Blauwscruyt , van welke meed alle 
Menfchen, als van cen aangeboorne Landziekte , in dee- 
ze koude , lage , vochtige Neederlanden zeer gequeld 
werden ; boven alle andere middelen hier toe dienftig, 
en weergadeloos. 
De naamBRiTANHXCA geeft dit klaarlijk genoeg te en wat de 
kennen. Want de oude Frieten noemden in hare on- ‘ n * 
verbafterd geblcevene Spraak ( gelijk ze noch hceden vriefch bc- 
veelerweegen in Friesland doen) een wech-vloeyend en tcckcnd. 
daar door verminderend ding , ’t welk noodwendig te 
zamen gehouden , gedrukt, wel vaft aan malkander ge- 
hegt, en gefloten moeft worden (gelijk men, wanneer 
de Schcurbuykfm de Mond zit , het Tandvleejch moet 
doen , wijl dit quaad het zelve verteerd , de Tanden 
gantfeh los maakt, en eyndclijk doet uytvallcn) Bri- 
ten en Brit. ’t Woord tan beteekend niet anders 
als dat , waar bij een d is gevoegd, te weeten tand ; 
en h ica beduyd zoo veel als een uytwerping ; ’t welk 
noch heedenfdaag in Grocninger- en Friesland, ook an- 
derweegen , in gebruyk is. Want cen krachtige en 
haaftige ufiv/erping der Winden door de Keel geeft men 
dc 
